Jeff Hawke de ongewaardeerde

Soms duikt er iets op uit het Nederlandse taalgebied dat je al kent als comicbook, maar nog niet heb gezien in dagelijkse of wekelijkse stroken uit kranten of weekbladen. Dat materiaal kan je zonder meer zeldzaam noemen omdat, behalve veel van de creaties van Marten Toonder bijvoorbeeld, er geen directe fans zijn die aan het knippen en lijmen slaan. 

Zo is dat het geval met de Britse sciencefictionreeks Jeff Hawke, van 1954 tot 1974 getekend door de Schot Sydney Jordan op scenario van Eric Souster en William Patterson. De pagina's die bijvoorbeeld in een Nederlandse radio en tv-gids werden afgedrukt zijn nauwelijks meer te vinden. Bij uitzondering duikt er hier en daar een op.

Een mooi voorbeeld van knippen en plakken van vijf Sidney Jordan-verhalen uit een Nederlandse TV- gids. 'Eight days a week' van The Beatles stond in de top tien, zo lezen we op een van de pagina's, dus de zelf gemaakte bundel stamt uit 1965.

Sydney Jordan is een redelijk onbekende meester aan deze kant van de Noordzee. Iemand die zijn strepen evenwel heeft verdiend in de wereld van de comics, maar aanvankelijk aan de andere kant van die zee bekendheid geniet. Zijn eerste stappen in het illustreren was in de Stratmore Studio in het Dundee van Bill McCail en Len Fullerton. Een Schotse plaats waar Jordan overigens in 1931 (elders staat 1928) werd geboren. Daar assisteerde hij vanaf 1951 Fullerton met de strip Dora, Toni and Liz. Dat werd aan de Daily Record verkocht dat zich als blad specifiek richt op de steden Edinburgh en Glasgow. Hij kon, zo stelde Jordan, prima op die strip oefenen. Niets wijst er in deze half komische avonturen op waar hij later zijn pen op zou gaan proberen en waar hij succes mee zou krijgen; Jeff Hawke.

.

Dora, Toni and Liz, c. 1951.

Tijdens een trip naar Londen ontmoette Jordan een Royal Air Force-maat; Eric Souster die samenwerkte met een zekere Bayly. Zij runden een reclamebureau waar ook strips werden getekend. Niets bijzonders in die tijd want ook in Nederland bijvoorbeeld werd Olidin, een jeugdblad met strips (o.a. van Hans Kresse, Jan Kruis en Piet Wijn) van oliemaatschappij Shell, gemaakt door zo'n bureau. Die lui konden immers tekenen en een verhaal vertellen. Omdat Jordan goed figuren op papier kon zetten werd hij door Souster binnengehaald. Hij verdiende meteen 20 pond per week wat een flink bedrag was in die tijd. Zijn  kwaliteiten hebben hierbij de doorslag gegeven en niet louter de vriendschap. Dat blijkt wel uit de gelanceerde strip Dick Hercules waar hij vanaf 1952 aan werkte. Een krachtig getekende strip vol avontuur. 

Ondertussen was Jordan bezig met sciencefiction in de figuur van Orion die de schaduwen van spacerider Jeff Hawke vooruit zou werpen. Waarom Orion het niet haalde om meer verhalen mee te vertellen en Jeff Hawke uiteindelijk wel is niet opgehelderd. Het heeft dezelfde elementen waar een aantrekkelijke man van de juiste leeftijd en onbevreesd naar de sterren reist, in de aanwezigheid van een charmante dame. De enige verklaring kan zijn dat de opvolger Jeff Hawke wellicht meer detectiveachtige trekken had. Vrij vertaald, Jeff hoefde niet per se in de ruimte te zweven om een interessant leven te leiden. De dominantie van dat soort sterren-reis-spul kwam overigens uit de Verenigde Staten dat al vanaf de jaren 30 werd geproduceerd en luistert naar namen als Lars of Mars en Kenton of the Star Patrol. De Amerikaanse stortvloed vroeg blijkbaar een antwoord van de Gallische variant van het aloude Albion, Alba. 

Orion, c. 1950.

Vermoedelijk ten tijde van het tekenen van onder andere Orion ontwikkelde Eric Souster, Sydney Jordan en Jim Gilbert onze held Jeff Hawke. Later komt William Patterson het team versterken en richt hij zich op de karakterontwikkelingen. Op 15 februari 1954 (elders werd 1955 genoemd) koopt The Daily Express de strip voor zijn stripstroken met de ondertitel Spacerider. Dat wordt een jaar later First Citizen of the Space Age. 

Volop avontuur...en...

...en sensualiteit.

Deze stripverhalen verschenen tot 1974. In Frankrijk zijn ze te vinden in bijvoorbeeld het maandelijkse stripblad Charlie Mensuel en het dagblad L'Humanité. En zoals al eerder gezegd, in de 'weggooibladen' (zoals radio en tv-gidsen) waar zo nu en dan een verzameling van de shredder wordt gered. 

Jeff even in de koelkast

Jordan werpt zich na die periode Hawke op een ander figuur; Lance McLane. Die op zijn beurt tot 1988 in de Daily Record verscheen. McLane zou echter niet het einde van de publicatie van Jeff Hawke zijn. In 1977 namelijk neemt een Amerikaans bureau de strip van Jordan in zijn portefeuille op en tekent de Schot nieuwe avonturen, zij het dat de stripfiguur meteen een reanimatie krijgt door deze meer het uiterlijk van zijn later ontworpen modernere figuur McLane mee te geven.  

Lance McLane - 'Sails in the Red Sunset' (Daily Record, 1985)

Uit die periode mag je de strip Jeff Hawke zeker tot de betere noemen. Opvallend is dat Thé Tjong-Khing zijn voortreffelijke en unieke Arman en Ilva strip trekken heeft gegeven van de latere verhalen van Jordan's Hawke (of visa versa?). De Lambiek Comiclopedia noemt Jordan echter niet als inspiratiebron voor Khing. Deze manier van werken met veel open ruimten was blijkbaar een tendens. 

Sydney Jordan (1970)

 

Thé Tjong-Khing's Arman en Ilva (1971)

Die latere verhalen van Jeff Hawke maakte niet alleen indruk op het Amerikaanse bureau, maar ook de Franse uitgeverij Glénat bezondigde zich aan drie delen Hawke in 1986, terwijl de Engelse uitgeverij Titan eenzelfde aantal in die periode het licht liet zien, plus herdrukken in deze eeuw. Verder werd her en der ook in andere talen een verhaal opgenomen in verzamelalbums of magazines. Last but not least verscheen in 1993 een illegale Nederlandse uitgave in beperkte oplage onder de naam Jeff Hawke, ruimtepiloot. Een compliment voor een in ons land wat obscure strip. Het is nooit breed verbreid geweest, wat jammer is vanwege de kwaliteit van Sydney Jordan en zijn spacerider.  (HvK)

Hans van Klinken is freelance journalist en leest in zijn vrije tijd graag strips. Op de Incognito blog levert hij (on)regelmatig bijdragen met De Uitglijer (rubriek voor strip-misstappen) en andere stripgerelateerde stukjes.

Zijn bijdragen: 
Guus Slim: Kamerlid Piemel, Hergé, Suske en Wiske: De Tartaarse helm, Tintin: Le Sceptre d'Ottokar, Schanulleke (Suske en Wiske), Suske en Wiske: De Tartaarse helm (2), Suske en Wiske: De Ringelingschat, Uitglijers met dubbele betekenissen?, Uitglijer Guus Slim: Bomaanslag in de bergen, Een speurtocht naar striptekenaar en scenarist Pizarro, De Uitglijers van Eddy Paape, Dan Cooper, De Tartaarse helm (Jeugd Revue), Majesteitelijke Uitglijer, Fournier, Suske en Wiske en Dick Bos, Foute teksten bij onze wereldvermaarde held (Kuifje), Rik overleeft de kogels (Rik Ringers), Hoe geel is een bruine schoen ? (Ton en Tinneke), Je 1e druk Amoras: misschien geen volledige 1e druk, Jansen is de naam (Kuifje), Magda van Tilburg, Hergé als geweten van de wereld, Uitglijer over een Bommeljas, Uitglijer Paul Panter, Uitglijers Suske en Wiske, Jan Kordaat, Buck Danny, Links is niet rechts en andersom (Blake en Mortimer), De Vallei heeft foutjes (Blake en Mortimer), Poederdons in plaats van zwaard (Akim), Uitglijer Sirius door albumuitgave, De Uitglijer die geen Uitglijer is (Jacques Martin), Jerry en Valentin glijen uit (Jerry Spring en Kuifje), Kuifje - Uitglijers in zwart-wit edities, Uitglijer Robbedoes en Kwabbernoot, Vlaams of niet Vlaams, Dupuis glijdt weer eens uit (Jan Kordaat), Marten en Willy glijden uit, Bazooka Joe, Uitglijer van jewelste? (75 beste Suske en Wiskes), Uitglijer over een getal, Giftige Anaconda's en omgekeerde grap, Uitglijers in Arman en Ilva, Kuifje en Suske en Wiske, Jerom evolutie in Suske en Wiske, Stijlverandering in Suske en Wiske eind jaren 40 al een feit, Munro - Uitglijer in spiegelbeeld, Uitglijers in Donald Duck, Uitglijers Kuifje en Suske en Wiske, Uitglijers roken in strips & Jerom, Uitglijers 't Prinske & Tanguy en Laverdure, Picten Uitglijer in Eric de Noorman en Een tekstuele uitglijer bij Seron.

Uitglijers in Arman en Ilva, Kuifje en Suske en Wiske

Arman en Ilva gaan in de fout, de vertaler van Kuifje wordt geroemd en er is er al vroeg lustig gesext bij Suske en Wiske.

In Arman en Ilva deel 1 van uitgeverij Brabantia Nostra staat het verhaal Het bevroren verleden waarin Arman Ilva kwijtraakt en al speurend terechtkomt bij een luxe ingericht huis. Daar wordt hij geholpen aan een snee in zijn vinger door blijkbaar de (pleeg)dochter des huizes. De (pleeg)vader geeft aan op bladzijde 37 dat het meisje doofstom is. 

Arman spreekt het meisje aan en krijgt geen sjoege.

Arman ruikt echter lont. Hij veronderstelt dat het meisje op aanwijzing van de vader stommetje speelt. Hij twijfelt oprecht, maar op volstrekt andere gronden dan het bewijs dat naast hem staat. Daar ZEGT de vader namelijk iets tegen het meisje en dat gehoorzaamt meteen. Dat kan dus niet als iemand doofstom is. De tekening laat niet zien dat hij met gebarentaal het meisje instrueert. Integendeel. Hij heeft de hand zowel in als tegen de boezem. Wellicht is het zo getekend dat het een mooi plaatje wordt met die wegschrijdende jongedame met een goed gemoed, maar het voelt niet kloppend.

Arman merkt niet het levende bewijs naast hem op. De vader maakt geen gebaar.

Liplezen kan ze blijkbaar ook niet want dan had de vader tegen Arman gezegd om articulerend te spreken. Jammer, foutje. Thé Tjong-Khing en Lo Hartog van Banda hebben met dit tweetal van de toekomst echter een mooie duo gecreëerd in een space odyssey-achtige setting en wisten er een klein maar indrukwekkend oeuvre mee op te wekken dat in de wereld van de verzamelaar weinig furore maakt. Onterecht. Vanwege de kwaliteit in verhaal en tekening is deze vage Uitglijer de makers dan ook van harte kwijtgescholden. Tevens is het de uitgeverij vergeven dat op de cover van dit eerste exemplaar uit de serie de naam van Khing als King is geschreven. In de herdruk werd die fout hersteld.

(Aanvulling: van 1977 tot en met 1983 werden de zestien verhalen van Hartog van Banda en Khing uitgegeven in zeven albums door Brabantia Nostra. Van 2006 t/m 2017 heeft stripuitgeverij Sherpa deze verhalen opnieuw uitgegeven, aangevuld met dossiers en onuitgegeven tekeningen, in zestien losse delen binnen de reeks Khing collectie. Een aanrader.)

Onbeperkte dorst
Van een andere orde is de uitglijer van Hergé, in het Kuifje album De krab met de gulden scharen en in dit geval de uitgave genoemd in de catalogus van Marcel Wilmet, 'Tintin zwart op wit 1930-1942' en aangeduid als CR2. In deze tweede zwart-witdruk uit 1941 zegt de kapitein vier plaatjes lang hetzelfde.

Hij zegt repeterend 'le pays de la soif' ofwel het land van de dorst. Een kwelling in het vooruitzicht van deze zuipende gezagvoerder.

Ik ga er vanuit dat het in de latere Franse kleurenversies van dit album, Le Crabe aux pinces d'or, de tekst ongewijzigd is. In de Nederlandse versie wordt het een stuk anders en... een stuk leuker. Hier varieert de vrijgezelle varensgezel zijn toekomstzang op een meer humoristische wijze. 

De variaties zijn komisch en geven de verslagenheid van de zeevarende met elke zin meer en meer weer. 

Terzijde zien we dat Bobbie plotseling zijn bot ziet slinken, maar daar hebben we het nu niet over. Het ging over de tekst. Dat  'onbeperkte dorst' is trouwens wel wat contrair, want zoiets geeft ook een soort verlangen aan dat nu eenmaal zit in zuiplappen, maar ook dit terzijde. Deze scenes zijn een aardige illustratie van humoristisch schrijven in de ballon. Dat zie je bij Kuifje vaker overigens als het detective-duo elkaar weer eens verkeerd napraat of Zonnebloem een opmerking volledig verhaspelt, omdat hij zo doof is als een kwartel. Later zal dit worden geëvenaard door de vertaler van Asterix. Daar wordt op soms sublieme wijze uit de hoek gekomen bijvoorbeeld bij de namen van de dorpsgenoten, maar ook bij het aanroepen van goden als er iets mis dreigt te gaan; de een zegt als voorbeeld 'bij Toutatis' en de ander blijkbaar verlegen om een godennaam roept 'bij stand'. Je moet er maar opkomen.

Onbeschaafd Vlaams?
Even maar weer een Suske en Wiske oude stijl. In de vroege uitgaven van Prinses Zagemeel wordt het Vlaams op zijn best gebruikt. Dat sappige Vlaams eindigt overigens in 1964 als Sidonia zegt; 'Lambik, vanaf nu spreken we beschaafd Nederlands.' Deze zin haalde ik van de Uitglijer Vlaams of niet Vlaams, dat is de kwestie van deze rubriek. Opvallend is echter de zin die ik hanteerde erna waarin ik mij afvraag of dat sappige Vlaams onbeschaafd is. Wordt het Vlaams als onbeschaafd ervaren door die Ollanders? Wellicht wel. Zie daarvoor de tekst in het volgende plaatje uit Zagemeel en met meer bepaald wat Wiske zegt.

Er wordt hier flink tekeer gegaan en wat Wiske zegt lijkt tamelijk onbeschaafd.

Ik weet niet of het Vlaams tegenwoordig nog steeds over iets kapot maken hetzelfde zegt, maar het lijkt mij een tikje onwaarschijnlijk, alhoewel, niets is onmogelijk. In het Vlaams woordenboek is het gewoon opgenomen. En kennen wij noordelingen tenslotte ook het niet al te veel meer gebruikte 'je verneukt' voelen? Toch staat het raar. In een latere uitgave van het album is het een stuk anders gesteld.

Het is nog steeds heerlijk Vlaams maar het n-woord is er uit.

Vermoedelijk is toen al rekening gehouden met de Nederlandse markt die bij kapot neuken zich iets anders voorstelt en werd de tekst aangepast. Ook in de later kleurendrukken is dat triviale woord uiteraard niet meer te vinden. Helaas is het dan van al het Vlaams gezuiverd en blijft er een beschaafd maar o zo stijvig Nederlands over. En is Schalulleke meteen ook meegenomen in de vaart der beschaving en werd lul nul. Ben je lekker mee.

Geen Vlaams meer, maar puur Hollands. Jammer.

We kunnen dan wel glimlachen over die rare Belgen met hun geneuk en lul, maar wat te denken van ons vroeger gebruik van geil. Een geile man was niet meteen iemand die de blauwe pil niet nodig heeft. Nee, het was aanvankelijk min of meer een type van twijfelachtige allure met een honger naar iets onfatsoenlijks, iets slechts. Langzaam aan is dat specifieker geworden om het maar eens zo te zeggen. Geldt ook voor een lodderoog. Wij zien dat als een oog dat half naar beneden is gezakt vanwege overmatig drankgebruik of heftig verlangen naar een bed. In de oude betekenis is het een vriendelijk dan wel een wellustig oog. 

Om aan te tonen dat het niet een slip of the pen is, tonen we Lambik in een vroege herdruk van het Suske en Wiske album De sprietatoom (1949) en daarin bezigt hij ook het N-woord. 

Klein of groot; in Holland zouden we dat toen ook anders gezegd hebben.

Bij elkaar was er weer veel naast de strips te lezen en we proberen dat voor u vol te houden met soms sterke en minder sterke Uitglijers. Daar mogen tips zeker aan bijdragen. Voor wat betreft Kuifje en Suske en Wiske in deze editie gaat mijn dank uit naar stripkornuiten Willem van Helden en Menno Barkema van stripwinkel Mevrouw Kern / De Leidse Stripshop. (HvK)

Hans van Klinken is freelance journalist en leest in zijn vrije tijd graag strips. Op de Incognito blog levert hij (on)regelmatig bijdragen met De Uitglijer (rubriek voor strip-misstappen) en andere stripgerelateerde stukjes.

Zijn bijdragen: 
Guus Slim: Kamerlid Piemel, Hergé, Suske en Wiske: De Tartaarse helm, Tintin: Le Sceptre d'Ottokar, Schanulleke (Suske en Wiske), Suske en Wiske: De Tartaarse helm (2), Suske en Wiske: De Ringelingschat, Uitglijers met dubbele betekenissen?, Uitglijer Guus Slim: Bomaanslag in de bergen, Een speurtocht naar striptekenaar en scenarist Pizarro, De Uitglijers van Eddy Paape, Dan Cooper, De Tartaarse helm (Jeugd Revue), Majesteitelijke Uitglijer, Fournier, Suske en Wiske en Dick Bos, Foute teksten bij onze wereldvermaarde held (Kuifje), Rik overleeft de kogels (Rik Ringers), Hoe geel is een bruine schoen ? (Ton en Tinneke), Je 1e druk Amoras: misschien geen volledige 1e druk, Jansen is de naam (Kuifje), Magda van Tilburg, Hergé als geweten van de wereld, Uitglijer over een Bommeljas, Uitglijer Paul Panter, Uitglijers Suske en Wiske, Jan Kordaat, Buck Danny, Links is niet rechts en andersom (Blake en Mortimer), De Vallei heeft foutjes (Blake en Mortimer), Poederdons in plaats van zwaard (Akim), Uitglijer Sirius door albumuitgave, De Uitglijer die geen Uitglijer is (Jacques Martin), Jerry en Valentin glijen uit (Jerry Spring en Kuifje), Kuifje - Uitglijers in zwart-wit edities, Uitglijer Robbedoes en Kwabbernoot, Vlaams of niet Vlaams, Dupuis glijdt weer eens uit (Jan Kordaat), Marten en Willy glijden uit, Bazooka Joe, Uitglijer van jewelste? (75 beste Suske en Wiskes), Uitglijer over een getal en Giftige Anaconda's en omgekeerde grap.

Tentoonstelling En Toen... Thé Tjong-Khing verlengd t/m 8 november

Khing - De sprookjesverteller. Ook gebruikt als illustratie voor het affiche.

De succesvolle tentoonstelling En Toen... Thé Tjong-Khing bij WG Kunst te Amsterdam, is met een week verlengd en duurt t/m 8 november 2020. De tentoonstelling wordt gehouden in het kader van de Kinderboekenweek (Thema: Geschiedenis) en laat, naast de prachtige kinderboeken illustraties, ook nog oud stripwerk van Khing zien. 

Originele strips met o.a. Arman en Ilva (Foto: Rein Valk)

De tentoonstelling is vanwege de coronamaatregelen met maximaal 10 personen tegelijk te bezoeken, met inachtneming van de 1,5 meter afstand. Mondkapjes zijn verplicht.

Adres: WG Kunst, Marius van Bouwdijk Bastiaansestraat 28, 1054 SP Amsterdam.

Ga voor meer info + een gefilmd interview met Khing naar: https://www.wgkunst.nl/the-tjong-khing/

Khing (uiterst links) met publiek bij zijn tentoonstelling, september 2020.

Muurschildering van Willem Alexander XlVe - speciaal door Khing gemaakt voor de En Toen... tentoonstelling.