Uitglijer Kuifje: Het Zwarte Goud

Kuifje spreekt alle talen?

Meer dan intrigerend zijn de Arabische teksten op en in het Kuifje album Het Zwarte Goud. Wat staat er nu werkelijk? En heeft Hergé zoals andere striptekenaars er niet met zijn pet naar gegooid toen hij het kriebelschrift tekende? In de speurtocht daar naar kwam ook nog verschillende versies in onze handen en blijkt er een redelijk ingewikkelde story achter het Zwarte Goud te zitten. Dit met name door toedoen van de Duitsers, de Engelsen en de later de Arabieren. Ook Bobbie's verandering valt ineens op. Kortom, een album dat een aardig inkijkje geeft in de geschiedenis van een steengoed album dat oorspronkelijk de 9e in de rij was, maar uiteindelijk nummer 15 werd. 

Vertalingen van het Arabisch? Nergens te vinden dus. Die vertalingen zijn (net zoals het Chinees in De Blauwe Lotus) interessant om eens nader te bekijken. In de oudere stripverhalen klopt er namelijk geen jota van de talen met niet-Latijnse tekens. 

Zo treffen we naast Hergé's werk een Japanse tekenschrift aan in de eerste Buck Danny's. Het gehanteerde Japans geeft hele vreemde uitkomsten via Google-vertalen. Er is beweerd dat de tekenaar Victor Hubinon vermoedelijk winkelbanieren van een foto heeft nagekrabbeld. Het gevolg is dat de oorlogszuchtingen als krijgskreet 'band en garen' zouden gebruiken. Volgens de vertaling via internet staat er in dit bijgevoegde plaatje;  Oogstclub 6. Kan zijn dat de schutter zijn oogst bijhoudt en dat een club noemt. Deze is dan nummer 6 die hij afschiet. Een ander gekriebel zegt X3 als een man tot zijn oksels in het water staat. Onverklaarbare onzin dus en inderdaad vermoedelijk nagekrabbeld van een foto. Is dat met het Arabisch van Hergé ook zo? De intrigerende scheldpartijen kunnen zo maar Oosterse varianten zijn van Haddocks beroemde uitbarstingen.           

Intrigerend gescheld.

Feitelijk is het met Arabisch in Het Zwarte Goud erger dan de oosterse taal in de Buck Danny. Deze kriebels betekenen dus (bijna) hélémaal niks. Het zijn ook geen onzin zinnen. Die kennis kwam van Omar Amin; een Egyptenaar die welwillend de 'teksten' doornam. Hergé heeft, zo blijkt, een zeer beperkte behoefte gevoeld om een Arabier op te zoeken om mooie volzinnen te creëren die hout snijden. 

Volgens Omar zijn sommige letters weliswaar Arabisch maar oppervlakkig beschouwd staat er bijvoorbeeld agwddyq; losse letters met spaties er tussen. Ergens vandaan gekopieerd. Vaak echter is het gewoon loos gekriebel. Toch knap dat Hergé in staat was met deels onzintekens het Arabisch te suggereren. 

De oneindige geschiedenis (en toekomst) van een album

Het Zwarte Goud verhaal is feitelijk al voor de oorlog ontstaan. Op 28 september 1939 tot 9 mei 1940 werd dit deels gepubliceerd in zowel Le Petit Vingtième als Coeurs Vaillants. Deels, want in '40 vielen de Duitsers België binnen en was het onmogelijk geworden om het verhaal met Joden, Britse militairen en een slechterik met de naam Müller in de hoofdrol door te zetten. Het eindigt abrupt op pagina 26 van de naoorlogse uitgave. Pas in 1948 wordt het dan volledig gemaakte verhaal in het weekblad Kuifje gepubliceerd. In 1950 komt er een album. Haddock doet in dit verhaal nauwelijks mee. Het Zwarte Goud was voor de oorlog immers al een eind gevorderd en Haddock moest toen nog uitgevonden worden. Bij de latere, naoorlogse publicatie heeft Hergé de man uiteindelijk in het verhaal geperst, omdat deze al sinds De Krab met de Gulden Scharen uit 1940 (publicatie in Le Soir) een onlosmakend maatje is van Kuifje. Het zou raar zijn als hij in dit ene verhaal 18 jaar na zijn eerste verschijning nergens te bekennen was. (zie voor soortgelijke situatie in de Uitglijer van Suske en Wiske met Jerom)

Er is dan wel een probleem. Hergé had, zeer waarschijnlijk, geen zin om de man alsnog overal in het kant en klare eerste deel van het verhaal in te passen, en liet hem op pagina drie met een tussenplaatje dan ook verdwijnen. De kapitein was zogenaamd opgeroepen voor de oorlog. Aangezien dit verhaal is afgemaakt in 1948 zou hier voor de hand liggen dat de Arabische Israëlische oorlog is bedoeld die toen woedde. Dat is echter niet zo. Kuifje leest in de krant in de oude Vingtième-versie 'Onweerswolken boven Europa'. Daarmee werd de toen komende Wereld Oorlog Twee bedoeld. In de publicatie van Kuifje weekblad en het album van 1950 staat diezelfde tekst er nog. Dat is gecorrigeerd in de nog te bespreken versie van 1969. Dan is er alleen sprake van 'spanning'. Ook Haddock die de mobilisatiebrief aan onze vriend voorleest spreekt nergens welk conflict de aanleiding is. In elk geval is het exit Haddock. 

Als een duvel uit het doosje duikt op pagina 54 de zeerob weer op. Samen met Bobbie. Dit hondje geeft, zoals in de vooroorlogse verhalen steeds volop zijn commentaren; 'wel wat gebeurt er nu?', of, 'er zitten steentjes in, ik heb liever een schapenboutje'. Dat regelmatige commentaar stopt halverwege het verhaal abrupt. Dat is tegelijkertijd met het afkappen (op bladzijde 26) van het verhaal door de komst van de Duitse bezetters. Alle verdere albums is Bobbie blijvend stom. Haddock is hier de kwade genius. Deze heeft in de Krab met de Gulden Scharen de functie van het dier als sidekick overgenomen en dat is zo gebleven. Zo is Het Zwarte Goud een album met een vooroorlogse Bobbie en een naoorlogse. De strip werd met die verandering wel een tikje realistischer. 

De kapitein probeert overigens aan het nadere einde van het verhaal tijdens de spannende achtervolging van Müller, die het pesterige jongetje Abdoel heeft ontvoerd, te vertellen waarom hij nu precies daar is waar Kuifje ook is. Het komt er niet van door de kantelende auto en  schietpartijen. Hiermee is het mysterie van Haddock als deus ex machina in het verhaal onopgelost gebleven. Wel zo makkelijk.

In 1969 gaat het er ruig aan toe

   

Niet alleen een deel van de vooroorlogse versie is dus aangepast, in 1969 gaat er nog meer op de schop. Dit op dringend verzoek van de Engelsen. Die wilden de Britse militairen in het Nabije Oosten liever laten veranderen in Arabieren. Zij hadden immers het aloude Palestina in 1948 al verlaten en was het verhaal op dat punt behoorlijk verouderd. De vraag voor aanpassing was redelijk legitiem.

De oude en de nieuwe versie in De Zwarte Rotsen.

Het tast de authenticiteit van het oude album echter wel aan, ook al is het niet zo rigoureus gebeurd als de veranderingen, ook door de Engelse geëist, van de Zwarte Rotsen. Studio Hergé bewerkstelligde toen met Bob de Moor als leidend figuur een umwertung van de wereldvermaarde klare lijn. 

Naast de verandering van de militairen moest Hergé ook aan de bak verderop in het verhaal. De Engelsen waren in de ogen van de bevolking bezetters en de ontvoering van Kuifje was een belangrijk onderdeel van dat gegeven. Om kort te gaan... Kuifje wordt verward met een zekere Goldstein die belangrijk was voor de Irgoen; een woord dat nergens verklaard is. Het staat voor de Palestijnse Igun Tzwa’i Le’umi, een terreurorganisatie die de Engelsen graag zag vertrekken en werd kortweg Irgun of Irgoen genoemd. Aangezien die Goldstein en de Irgoen uit het verhaal verdwijnen moesten omdat er geen bezetter meer is in het verhaal, werd ook de aanleiding tot ontvoering veranderd. Er ontstaat dan een kort, wat rommelig vervolg met een wapensmokkel als item en waarin Kuifje de klos is. Over het Arabische taalgebruik dat we daarin tegenkomen is onze held getuige hoe een woestijnsjeik een ondergeschikte de maat neemt. In de geactualiseerde versie wordt eveneens gescholden. Alleen is het hier een Hollands aftreksel geworden. 

De nieuwe en...

...de oude (onzin) versie.

De ware taal

Bij het aanpassen van de 1969 versie van Het Zwarte Goud heeft de studio zich dus ook gebogen over de Arabische teksten. En het resultaat is positief te noemen. Een tikje jammer dat de betekenis ervan niet met een sterretje onder de pagina is aangegeven. Het blijft voor een niet-Arabier onleesbaar. Waarom zou je dit niet doen of is de correcte latere versie alleen gedaan omdat ook de Arabische wereld is vergast met de avonturen van Kuifje? Dat kan wel kloppen, want in het album van 1950 is het aantal landen waar Kuifje werd uitgegeven beperkt en zit de Arabische wereld er niet bij. Pas later komt Kuifje in de Arabische wereld uit. De meest oudste versie die op internet is gespot is van een veiling en stamt uit 1972. De taalaanpassing heeft een paar jaar ervoor plaats gevonden... een prelude dus op het verschijnen op de Arabische markt. De studio moest toen wel correcte taal hanteren en er kon geen koeterwaals meer aan de de ballonnen worden meegeven.

Bovenaan staat in de oude versie niks en de Google vertaling geeft voor de 'hertaalde' daaronder aan: “Wacht even Jasban, je vervloekt het breken van je hoofd”. Volgens Omar staat er “Stop waar je bent, lafaard, vervloekte, sla je kop in.”

Op de hedendaagse cover staat nu wel Zwarte Goud in correct Arabisch.

Nog een voorbeeld van dwaling door de Google-vertaling. Deze vechtende Arabier zegt dan “abonneer je hierop” Het is echter volgens Omar zoiets als 'laat vallen' wat aanmerkelijk meer plausibel is.    

Ben benieuwd of er nog meerdere versies komen. Ik zag al een gekleurd medemens in dit album te stereotiep afgebeeld. De wijze van weergeven zal snel sneuvelen onder de druk van de huidige tijd. Het voordeel is dat er nauwelijks vrouwen in de verhalen voorkomen, waardoor dit probleem deels getackeld wordt. Of het moet de tuttige Irma zijn die als een sloof achter de Milanese Nachtegaal aansjokt, of de slaafs volgende vrouw van Lampion. Die kunnen een stuk sterker als vrouw worden neergezet, niet waar? De verzamelaar kan met al die aanpassingen een mooie collectie te vergelijken materiaal aanschaffen om eens op een winderige winteravond door te nemen. Je kunt er in elk geval de ontwikkeling van de westerse samenleving er goed uit destilleren.       

Ter afsluiting. Een terechte opmerking van Menno Barkema is dat Het Zwarte Goud feitelijk niet het 15e album in de Kuifje reeks zou moeten zijn zoals overal aangekondigd maar het 9e album, omdat Hergé er na De Scepter van Ottokar (het achtste Kuifje verhaal) mee is begonnen.  (HvK)

Hans van Klinken is freelance journalist en leest in zijn vrije tijd graag strips. Op de Incognito blog levert hij (on)regelmatig bijdragen met De Uitglijer (rubriek voor strip-misstappen) en andere stripgerelateerde stukjes.

Zijn bijdragen: 
Guus Slim: Kamerlid Piemel, Hergé, Suske en Wiske: De Tartaarse helm, Tintin: Le Sceptre d'Ottokar, Schanulleke (Suske en Wiske), Suske en Wiske: De Tartaarse helm (2), Suske en Wiske: De Ringelingschat, Uitglijers met dubbele betekenissen?, Uitglijer Guus Slim: Bomaanslag in de bergen, Een speurtocht naar striptekenaar en scenarist Pizarro, De Uitglijers van Eddy Paape, Dan Cooper, De Tartaarse helm (Jeugd Revue), Majesteitelijke Uitglijer, Fournier, Suske en Wiske en Dick Bos, Foute teksten bij onze wereldvermaarde held (Kuifje), Rik overleeft de kogels (Rik Ringers), Hoe geel is een bruine schoen ? (Ton en Tinneke), Je 1e druk Amoras: misschien geen volledige 1e druk, Jansen is de naam (Kuifje), Magda van Tilburg, Hergé als geweten van de wereld, Uitglijer over een Bommeljas, Uitglijer Paul Panter, Uitglijers Suske en Wiske, Jan Kordaat, Buck Danny, Links is niet rechts en andersom (Blake en Mortimer), De Vallei heeft foutjes (Blake en Mortimer), Poederdons in plaats van zwaard (Akim), Uitglijer Sirius door albumuitgave, De Uitglijer die geen Uitglijer is (Jacques Martin), Jerry en Valentin glijen uit (Jerry Spring en Kuifje), Kuifje - Uitglijers in zwart-wit edities, Uitglijer Robbedoes en Kwabbernoot, Vlaams of niet Vlaams, Dupuis glijdt weer eens uit (Jan Kordaat), Marten en Willy glijden uit, Bazooka Joe, Uitglijer van jewelste? (75 beste Suske en Wiskes), Uitglijer over een getal, Giftige Anaconda's en omgekeerde grap, Uitglijers in Arman en Ilva, Kuifje en Suske en Wiske, Jerom evolutie in Suske en Wiske, Stijlverandering in Suske en Wiske eind jaren 40 al een feit, Munro - Uitglijer in spiegelbeeld, Uitglijers in Donald Duck, Uitglijers Kuifje en Suske en Wiske, Uitglijers roken in strips & Jerom, Uitglijers 't Prinske & Tanguy en Laverdure, Picten Uitglijer in Eric de Noorman, Een tekstuele uitglijer bij Seron, Jeff Hawke de ongewaardeerde, Uitglijer Smurf, Blinkie en de Engelse Dupuis en Uitglijer Het zwarte goud, Jacobs en S&W.

Uitglijer Het zwarte goud, Jacobs en S&W

 

Van zingen tot huiden... wetenswaardigheden, onenigheid en een Uitglijer. 

Klaarblijkelijk was Willy Vandersteen een fan van Zuid-Afrikaanse liedjes en dan wel speciaal één; namelijk 'Mama ik wil een man he'. Nee, het is geen Uitglijer als ik 'he' schrijf, terwijl Willy in het Suske en Wiske album 'Bibbergoud' 'heb' schrijft. Dát is namelijk fout. Het oorspronkelijke lied is dus zonder die 'b'. In het Kuifje verhaal Het zwarte goud van Hergé wordt hetzelfde liedje gebezigd en correct weergegeven. Nu heeft het liedje geen relatie met het verhaal. Bij Bibbergoud wel, want deze inheemse schat met één tand, wortelneus en ongeschoren klus zal uiteindelijk Lambik trouwen om te voorkomen dat hij gedood wordt.

Fout

Goed

Het is nota bene een kinderliedje. In het liedje wordt een Duitser en een Fransman afgewezen door blijkbaar een (zeer?) jonge dame. Ze wil een boerjong; “In een boer zijn arme wil ik le. Dit is mijn plesier met die boerjongkerels hier.” We gaan er vanuit dat dit kinderliedje uit 1921 redelijke naïef is in opzet, maar zou in onze conservatieve tijden zeker tot Kamervragen hebben geleid. Een kind dat graag in de armen ligt van een boerenjongen; kom er maar eens om. 

In de periode dat beide tekenaars het lied introduceerden in hun strip was dat na de 2e wereldoorlog waar in Zuid-Afrika de Apartheid net als officiële politiek werd ingevoerd. De keuze voor iets anders vrolijks zou meer kies zijn geweest. Blanke boerenjongens waren overwegend racistisch en zeker in die tijd. Het lied is in een van de vele varianten te beluisteren op YouTube met Mama 'k wil een man hê! door The Kilima Hawaiians als voorbeeld. En denkt u niet te simpel over deze hit, want zelfs de Milanese nachtegaal Bianca Castafiore heeft het in haar repertoire opgenomen.

Geen opera, zeker niet!

Het lied heeft niks met de opera te maken, waarin zij zo excelleert met  haar fameuze "Haa, ik lach bij 't zien van mijn schoonheid in deez' spiegel". Het is dan ook een raadsel waarom Hergé haar nu specifiek dit Afrikaans liedje laat zingen in Het zwarte goud. Een lied dat Castafiore overigens ook in de latere drukken blijft zingen, evenals haar Indiaanse amateuristische tegenhanger in Vandersteen's Bibbergoud. En zoek niets achter het woord goud dat in beide albumtitels voorkomt. Dat is toeval. 

Ook toeval is dat beide albums vlak na elkaar het licht zagen, respectievelijk 1949 en 1950. Maar... Het zwarte goud was al eerder ontstaan, zij het slechts deels en in zwart/wit. Het verscheen namelijk van 28 september 1939 tot 9 mei 1940 wekelijks in Le Petit Vinqtième, een bijlage van het dagblad  Le Vingtième Siècle, en in het weekblad Coeurs Vaillants. Deels dus zoals gesteld, want België werd bezet en een stripverhaal met al die Engelse soldaten en militante joden kon natuurlijk niet. Het zwarte goud werd op pagina 26 dan ook onderbroken, Hergé gaat vervolgens aan de slag met het volgende Kuifje avontuur, De krab met de gulden scharen. En aangezien Bianca pas weer in de moderne naoorlogse versie op pagina 46 verschijnt, blijft de bovenstaande stelling intact dat het noemen van het liedjes in die twee strips toeval is.

De Zwaardvis en onenigheid

Wat geen toeval is, is het noemen van de Zwaardvis in het Kuifje album Het zwarte goud. Het slaat op Het geheim van de Zwaardvis van Blake en Mortimer dat werd gemaakt door Edgar P. Jacobs. Reclame in een Kuifje album? Jawel! Waarom ook niet. Het werd tenslotte eerste gepubliceerd in het weekblad Kuifje. 

1e druk hc.

herdruk sc.

Aanvankelijk werkten Hergé en Jacobs samen aan diverse Kuifje albums. Totdat... “Hergé had me gevraagd om honderd procent met hem samen te werken (aan Kuifje red.). Van mijn kant was ik nogal terughoudend (...). Ik vertelde hem dat ik ermee instemde om bij hem te blijven als we de albums mede konden ondertekenen. De week daarop vertelde hij me dat bij Casterman de verantwoordelijken het daar niet mee eens waren. Sterker nog, ik denk dat het hem dwars zou hebben gezeten”, aldus Jacobs (info van de site frwiki.wiki). Hij startte zijn eigen oeuvre zijnde Blake en Mortimer en publiceerde dat in Kuifje weekblad vanaf september 1946. De weigering om verder aan Kuifje te werken dateert van 27 januari 1947, dus luttele maanden na de eerste publicatie van zijn reeks. Zal dat de woede van Hergé hebben opgewekt? 

Een promotiestunt voor Blake en Mortimer in Kuifje weekblad. Jacobs signeert live je album.

Jacobs wilde vermoedelijk coûte que coûte zijn naam prominent op albums zien en dat is met Blake en Mortimer uiteraard goed gelukt. Het is zelfs de vraag of Jacobs achteraf toch door was gegaan met Kuifje, ook al zou zijn naam op de cover staan naast die van Hergé. Zijn gecreëerde Engelse heren waren immers zo succesvol dat Jacobs kreeg wat hij wilde en de drang ontstond meer avonturen te tekenen. Beide tekenaars bleven ondanks deze controverse vrienden en Jacobs heeft nog hand- en spandiensten verricht aan bijvoorbeeld Hergé's chromo's. De reclame van Het geheim van de Zwaardvis werd overigens ook meegenomen in de albumeditie van 1950. De relatie tussen het album en het Kuifje weekblad was toen nog redelijk actueel. In de latere herdrukken werd dat minder relevant en daarom is de ballontekst vermoedelijk veranderd. Duidelijk is dat het geen revanchistische actie is geweest van Hergé, anders was de 'reclame' al gesneuveld in de eerste druk van het album (in hard cover).

De huiden zijn niet goed meer

Om af te sluiten met een kanjer van een Uitglijer tonen we een scene uit het Suske en Wiske verhaal Amoris op Amoras uit 1984 door Paul Geerts, de opvolger van Willy Vandersteen. De toren van de kathedraal van Antwerpen dreigt om te vallen. Onze helden gaan op speurtocht en komen bij de funderingen van het gebouw aan. En zie... hier komt een verkeerd educatief element om de hoek kijken. 

Rotte huiden in Amoris op Amoras.

De kerk zou op huiden staan. Dat is een gangbare theorie onder leken. Oude gebouwen werden, zo denkt men, gefundeerd met huiden, maar dat is een hardnekkige mare. Er is nog nooit een huid onder wat voor oud gebouw gevonden, in geen enkel land en van welk dier dan ook. De fout zit vermoedelijk in het oude gespelde woord voor heien en dat is huijen of een variant daarvan. (In vroegere tijden was de schrijfwijze niet vastgelegd zoals tegenwoordig dus schreef men naar de klank van het woord). Dat huijen klinkt dus als huiden. En zo is deze fout vermoedelijk in de wereld gekomen. Het 'hoe kan dat' van Sidonia zou in de illustratie zich meer moeten richten op de huiden als aanwezig bouwmateriaal, dan op het verrotten ervan. Die huiden horen daar niet te zijn... Een Uitglijertje van vanjewelste deze bouwkundige misvondst.  

Met dank aan Menno Barkema van de Leidse Stripshop voor de Kuifje tips en het illustratiemateriaal ervan. 

Hans van Klinken is freelance journalist en leest in zijn vrije tijd graag strips. Op de Incognito blog levert hij (on)regelmatig bijdragen met De Uitglijer (rubriek voor strip-misstappen) en andere stripgerelateerde stukjes.

Zijn bijdragen: 
Guus Slim: Kamerlid Piemel, Hergé, Suske en Wiske: De Tartaarse helm, Tintin: Le Sceptre d'Ottokar, Schanulleke (Suske en Wiske), Suske en Wiske: De Tartaarse helm (2), Suske en Wiske: De Ringelingschat, Uitglijers met dubbele betekenissen?, Uitglijer Guus Slim: Bomaanslag in de bergen, Een speurtocht naar striptekenaar en scenarist Pizarro, De Uitglijers van Eddy Paape, Dan Cooper, De Tartaarse helm (Jeugd Revue), Majesteitelijke Uitglijer, Fournier, Suske en Wiske en Dick Bos, Foute teksten bij onze wereldvermaarde held (Kuifje), Rik overleeft de kogels (Rik Ringers), Hoe geel is een bruine schoen ? (Ton en Tinneke), Je 1e druk Amoras: misschien geen volledige 1e druk, Jansen is de naam (Kuifje), Magda van Tilburg, Hergé als geweten van de wereld, Uitglijer over een Bommeljas, Uitglijer Paul Panter, Uitglijers Suske en Wiske, Jan Kordaat, Buck Danny, Links is niet rechts en andersom (Blake en Mortimer), De Vallei heeft foutjes (Blake en Mortimer), Poederdons in plaats van zwaard (Akim), Uitglijer Sirius door albumuitgave, De Uitglijer die geen Uitglijer is (Jacques Martin), Jerry en Valentin glijen uit (Jerry Spring en Kuifje), Kuifje - Uitglijers in zwart-wit edities, Uitglijer Robbedoes en Kwabbernoot, Vlaams of niet Vlaams, Dupuis glijdt weer eens uit (Jan Kordaat), Marten en Willy glijden uit, Bazooka Joe, Uitglijer van jewelste? (75 beste Suske en Wiskes), Uitglijer over een getal, Giftige Anaconda's en omgekeerde grap, Uitglijers in Arman en Ilva, Kuifje en Suske en Wiske, Jerom evolutie in Suske en Wiske, Stijlverandering in Suske en Wiske eind jaren 40 al een feit, Munro - Uitglijer in spiegelbeeld, Uitglijers in Donald Duck, Uitglijers Kuifje en Suske en Wiske, Uitglijers roken in strips & Jerom, Uitglijers 't Prinske & Tanguy en Laverdure, Picten Uitglijer in Eric de Noorman, Een tekstuele uitglijer bij Seron, Jeff Hawke de ongewaardeerde en Uitglijer Smurf, Blinkie en de Engelse Dupuis.

Uitglijer Smurf, Blinkie en de Engelse Dupuis

Afkomst Smurf is duister, Blinkie is niet onschuldig en Dupuis in het Engels.

Wie heeft smurf gesmurft

Het woord smurf is een Nederlandstalige uitvinding. Het woord werd maar liefst in 15 van de dertig buitenlandse uitgaven van de albums van Peyo gebruikt. Je zou kunnen zeggen dat het een van de meest gebezigde Nederlandse woorden is in buitenlandse publicaties. Een prachtvondst natuurlijk dat smurf, maar wie heeft het verzonnen is de vraag. Succes heeft vele vaders en zo ook smurf. Erwin Cavens (zie eerste Uitglijer Guus Slim) die zijn vader Karel opvolgde als vertaler/redacteur bij Robbedoes, meent dat Peter Middeldorp, die in de jaren zestig hoofdredacteur van dit jeugdmagazine was, de uitvinder van smurf is. In de Volkskrant van weleer echter zegt deze Middeldorp dat hij geen idee heeft hoe ze er op gekomen zijn en wie het woord smurf verzon. "We deden de hele dag niets anders dan Franse teksten Nederlandse maatkleding bezorgen", zo stelde hij. Een andere vader wordt genoemd op de site van de Stripspeciaalzaak die aangeeft dat Middeldorp het verzon met hulp van een zekere Armand Van Raalte.

Iedereen wijst naar een ander.

Later ontkent Middeldorp dat weer. Volgens de dochter van Van Raalte is het echter wel degelijk haar vader die op smurf kwam. In 1958 was hij de vertaler/redacteur bij Dupuis en dus dé vertaler van onder andere de vele varianten van de Smurfnamen. Het lijkt voor de hand te liggen, maar... Om het ingewikkelder te maken gaf Middeldorp later aan dat Karels Cavens' broer Frans het woord smurf gebruikte als die niet op een woord kon komen. En zo zou het dus via Karel op de redactie geraakte. In elk geval is er nu een plaquette bevestigd aan het voormalige huis van Van Raalte (overleden in 1967) aan de Kerkstraat in Herne (België) waarop hij wordt geëerd als de naamgever van de kleine blauwe mensjes. Of deze eerbetoon klopt is dus niet goed te achterhalen, maar de naam Smurf is in elk geval een absoluut blijvertje geworden en zelfs in Herne te bewonderen. 

En glanzen zal het

Stripkundige Willem van Helden reageerde op de Uitglijer van Haddock die een groep muzelmannen 'wandelende reclame van kachelglans' noemde in Kuifje's Cokes in Voorraad. Zoiets kan anno nu niet meer. In die vroege jaren was men echter er niet vies van om denigrerende invalshoeken te vinden voor de niet blanke medemens en zeker ook in stripverhalen. Een ander voorbeeld naast de genoemde Kuifje waar Willem ons op attendeerde is Blondie en Blinkie van Jijé dat in de oorspronkelijk Franse vorm Blondin et Cirage heet. Compliment in elk geval aan de vertaler die Blondin naar Blondie bracht (ahum). Hoe Kaukasisch kun je het hebben. De overgang van Cirage naar Blinkie lijkt minder voor de hand liggend, maar dat is het niet, althans als we naar de inhoud van zowel het woord cirage als blinkie kijken. Het is even schokkend als wandelende kachelglans. 

Er werd veel zwart/wit gedacht in strips.

Zoals Van Helden bewijst is cirage een middel dat in het Franssprekende deel van de wereld gebruikt wordt om leer te doen glimmen. Schoenen voornamelijk werden er mee opgefrist; vrij vertaald is cirage dus gewoon schoensmeer. En Blinkie als vernederlandste naam hiervan is ook niet zo onschuldig. In de zuidelijke Nederlanden wordt met het woord blink niets anders bedoeld dan schoensmeer. Zo zijn we dus in zelfs in beide talen goed fout bezig. Daar doet de vergoelijkende verkleinen van de naam in Blinkie niks aan af. Inderdaad een Uitglijertje vonden ook wij.

De Engelse Dupuis

Geen Uitglijer, maar zeer leuk gevonden is wat Van Helden vond over een busje dat van de heuvel wordt gestoten door een stier in De Sliert in Schotland van Jean Roba dat in 1962 in Robbedoes verscheen. 

Op het busje staat J.B. Ofwell & Sons. Of-well is te vertalen als Van der Put. Put is in het Frans dan weer puits. De t spreek je niet uit dus wordt het spreektalig puis. 'Van der' is in het Frans du. Gecombineerd staat er dus volgens Willem Du-puis. Op de bus werd ook nog het Engelse bedrijf  aangeduid als Paper en Stationary Manufacturing Compagny, krek zoals Dupuis bedrijfsvoering. Een Engelse knipoog naar de drukker van de Robbedoes magazines en vele albums. De koek is nog niet op als het om bewijsvoering gaat. Onder aan de belettering van de camion staat Marchy Nell (perts). Dat eerste is een verbastering van Marcinelle waar Dupuis aanvankelijk was gestationeerd en waar de drukkerij van de uitgever heden ten dage nog steeds zit. Petrs is de officiële afkorting voor Perthshire een county in Schotland waar dit Sliert avontuur zich afspeelt. Onbevangen kun je niet meer een oudere strip lezen, want het staat vol met verwijzingen en grappen die wellicht nu niet meer zo voor de hand liggen, maar leuk is het wel als je het voorgeschoteld krijgt. Wie er meer weet melde zich... (HvK)

Met dank aan Willem van Helden voor deze voortreffelijke weetjes en de scan van de buitelende vrachtauto.

Hans van Klinken is freelance journalist en leest in zijn vrije tijd graag strips. Op de Incognito blog levert hij (on)regelmatig bijdragen met De Uitglijer (rubriek voor strip-misstappen) en andere stripgerelateerde stukjes.

Zijn bijdragen: 
Guus Slim: Kamerlid Piemel, Hergé, Suske en Wiske: De Tartaarse helm, Tintin: Le Sceptre d'Ottokar, Schanulleke (Suske en Wiske), Suske en Wiske: De Tartaarse helm (2), Suske en Wiske: De Ringelingschat, Uitglijers met dubbele betekenissen?, Uitglijer Guus Slim: Bomaanslag in de bergen, Een speurtocht naar striptekenaar en scenarist Pizarro, De Uitglijers van Eddy Paape, Dan Cooper, De Tartaarse helm (Jeugd Revue), Majesteitelijke Uitglijer, Fournier, Suske en Wiske en Dick Bos, Foute teksten bij onze wereldvermaarde held (Kuifje), Rik overleeft de kogels (Rik Ringers), Hoe geel is een bruine schoen ? (Ton en Tinneke), Je 1e druk Amoras: misschien geen volledige 1e druk, Jansen is de naam (Kuifje), Magda van Tilburg, Hergé als geweten van de wereld, Uitglijer over een Bommeljas, Uitglijer Paul Panter, Uitglijers Suske en Wiske, Jan Kordaat, Buck Danny, Links is niet rechts en andersom (Blake en Mortimer), De Vallei heeft foutjes (Blake en Mortimer), Poederdons in plaats van zwaard (Akim), Uitglijer Sirius door albumuitgave, De Uitglijer die geen Uitglijer is (Jacques Martin), Jerry en Valentin glijen uit (Jerry Spring en Kuifje), Kuifje - Uitglijers in zwart-wit edities, Uitglijer Robbedoes en Kwabbernoot, Vlaams of niet Vlaams, Dupuis glijdt weer eens uit (Jan Kordaat), Marten en Willy glijden uit, Bazooka Joe, Uitglijer van jewelste? (75 beste Suske en Wiskes), Uitglijer over een getal, Giftige Anaconda's en omgekeerde grap, Uitglijers in Arman en Ilva, Kuifje en Suske en Wiske, Jerom evolutie in Suske en Wiske, Stijlverandering in Suske en Wiske eind jaren 40 al een feit, Munro - Uitglijer in spiegelbeeld, Uitglijers in Donald Duck, Uitglijers Kuifje en Suske en Wiske, Uitglijers roken in strips & Jerom, Uitglijers 't Prinske & Tanguy en Laverdure, Picten Uitglijer in Eric de Noorman, Een tekstuele uitglijer bij Seron en Jeff Hawke de ongewaardeerde.

Jeff Hawke de ongewaardeerde

Soms duikt er iets op uit het Nederlandse taalgebied dat je al kent als comicbook, maar nog niet heb gezien in dagelijkse of wekelijkse stroken uit kranten of weekbladen. Dat materiaal kan je zonder meer zeldzaam noemen omdat, behalve veel van de creaties van Marten Toonder bijvoorbeeld, er geen directe fans zijn die aan het knippen en lijmen slaan. 

Zo is dat het geval met de Britse sciencefictionreeks Jeff Hawke, van 1954 tot 1974 getekend door de Schot Sydney Jordan op scenario van Eric Souster en William Patterson. De pagina's die bijvoorbeeld in een Nederlandse radio en tv-gids werden afgedrukt zijn nauwelijks meer te vinden. Bij uitzondering duikt er hier en daar een op.

Een mooi voorbeeld van knippen en plakken van vijf Sidney Jordan-verhalen uit een Nederlandse TV- gids. 'Eight days a week' van The Beatles stond in de top tien, zo lezen we op een van de pagina's, dus de zelf gemaakte bundel stamt uit 1965.

Sydney Jordan is een redelijk onbekende meester aan deze kant van de Noordzee. Iemand die zijn strepen evenwel heeft verdiend in de wereld van de comics, maar aanvankelijk aan de andere kant van die zee bekendheid geniet. Zijn eerste stappen in het illustreren was in de Stratmore Studio in het Dundee van Bill McCail en Len Fullerton. Een Schotse plaats waar Jordan overigens in 1931 (elders staat 1928) werd geboren. Daar assisteerde hij vanaf 1951 Fullerton met de strip Dora, Toni and Liz. Dat werd aan de Daily Record verkocht dat zich als blad specifiek richt op de steden Edinburgh en Glasgow. Hij kon, zo stelde Jordan, prima op die strip oefenen. Niets wijst er in deze half komische avonturen op waar hij later zijn pen op zou gaan proberen en waar hij succes mee zou krijgen; Jeff Hawke.

.

Dora, Toni and Liz, c. 1951.

Tijdens een trip naar Londen ontmoette Jordan een Royal Air Force-maat; Eric Souster die samenwerkte met een zekere Bayly. Zij runden een reclamebureau waar ook strips werden getekend. Niets bijzonders in die tijd want ook in Nederland bijvoorbeeld werd Olidin, een jeugdblad met strips (o.a. van Hans Kresse, Jan Kruis en Piet Wijn) van oliemaatschappij Shell, gemaakt door zo'n bureau. Die lui konden immers tekenen en een verhaal vertellen. Omdat Jordan goed figuren op papier kon zetten werd hij door Souster binnengehaald. Hij verdiende meteen 20 pond per week wat een flink bedrag was in die tijd. Zijn  kwaliteiten hebben hierbij de doorslag gegeven en niet louter de vriendschap. Dat blijkt wel uit de gelanceerde strip Dick Hercules waar hij vanaf 1952 aan werkte. Een krachtig getekende strip vol avontuur. 

Ondertussen was Jordan bezig met sciencefiction in de figuur van Orion die de schaduwen van spacerider Jeff Hawke vooruit zou werpen. Waarom Orion het niet haalde om meer verhalen mee te vertellen en Jeff Hawke uiteindelijk wel is niet opgehelderd. Het heeft dezelfde elementen waar een aantrekkelijke man van de juiste leeftijd en onbevreesd naar de sterren reist, in de aanwezigheid van een charmante dame. De enige verklaring kan zijn dat de opvolger Jeff Hawke wellicht meer detectiveachtige trekken had. Vrij vertaald, Jeff hoefde niet per se in de ruimte te zweven om een interessant leven te leiden. De dominantie van dat soort sterren-reis-spul kwam overigens uit de Verenigde Staten dat al vanaf de jaren 30 werd geproduceerd en luistert naar namen als Lars of Mars en Kenton of the Star Patrol. De Amerikaanse stortvloed vroeg blijkbaar een antwoord van de Gallische variant van het aloude Albion, Alba. 

Orion, c. 1950.

Vermoedelijk ten tijde van het tekenen van onder andere Orion ontwikkelde Eric Souster, Sydney Jordan en Jim Gilbert onze held Jeff Hawke. Later komt William Patterson het team versterken en richt hij zich op de karakterontwikkelingen. Op 15 februari 1954 (elders werd 1955 genoemd) koopt The Daily Express de strip voor zijn stripstroken met de ondertitel Spacerider. Dat wordt een jaar later First Citizen of the Space Age. 

Volop avontuur...en...

...en sensualiteit.

Deze stripverhalen verschenen tot 1974. In Frankrijk zijn ze te vinden in bijvoorbeeld het maandelijkse stripblad Charlie Mensuel en het dagblad L'Humanité. En zoals al eerder gezegd, in de 'weggooibladen' (zoals radio en tv-gidsen) waar zo nu en dan een verzameling van de shredder wordt gered. 

Jeff even in de koelkast

Jordan werpt zich na die periode Hawke op een ander figuur; Lance McLane. Die op zijn beurt tot 1988 in de Daily Record verscheen. McLane zou echter niet het einde van de publicatie van Jeff Hawke zijn. In 1977 namelijk neemt een Amerikaans bureau de strip van Jordan in zijn portefeuille op en tekent de Schot nieuwe avonturen, zij het dat de stripfiguur meteen een reanimatie krijgt door deze meer het uiterlijk van zijn later ontworpen modernere figuur McLane mee te geven.  

Lance McLane - 'Sails in the Red Sunset' (Daily Record, 1985)

Uit die periode mag je de strip Jeff Hawke zeker tot de betere noemen. Opvallend is dat Thé Tjong-Khing zijn voortreffelijke en unieke Arman en Ilva strip trekken heeft gegeven van de latere verhalen van Jordan's Hawke (of visa versa?). De Lambiek Comiclopedia noemt Jordan echter niet als inspiratiebron voor Khing. Deze manier van werken met veel open ruimten was blijkbaar een tendens. 

Sydney Jordan (1970)

 

Thé Tjong-Khing's Arman en Ilva (1971)

Die latere verhalen van Jeff Hawke maakte niet alleen indruk op het Amerikaanse bureau, maar ook de Franse uitgeverij Glénat bezondigde zich aan drie delen Hawke in 1986, terwijl de Engelse uitgeverij Titan eenzelfde aantal in die periode het licht liet zien, plus herdrukken in deze eeuw. Verder werd her en der ook in andere talen een verhaal opgenomen in verzamelalbums of magazines. Last but not least verscheen in 1993 een illegale Nederlandse uitgave in beperkte oplage onder de naam Jeff Hawke, ruimtepiloot. Een compliment voor een in ons land wat obscure strip. Het is nooit breed verbreid geweest, wat jammer is vanwege de kwaliteit van Sydney Jordan en zijn spacerider.  (HvK)

Hans van Klinken is freelance journalist en leest in zijn vrije tijd graag strips. Op de Incognito blog levert hij (on)regelmatig bijdragen met De Uitglijer (rubriek voor strip-misstappen) en andere stripgerelateerde stukjes.

Zijn bijdragen: 
Guus Slim: Kamerlid Piemel, Hergé, Suske en Wiske: De Tartaarse helm, Tintin: Le Sceptre d'Ottokar, Schanulleke (Suske en Wiske), Suske en Wiske: De Tartaarse helm (2), Suske en Wiske: De Ringelingschat, Uitglijers met dubbele betekenissen?, Uitglijer Guus Slim: Bomaanslag in de bergen, Een speurtocht naar striptekenaar en scenarist Pizarro, De Uitglijers van Eddy Paape, Dan Cooper, De Tartaarse helm (Jeugd Revue), Majesteitelijke Uitglijer, Fournier, Suske en Wiske en Dick Bos, Foute teksten bij onze wereldvermaarde held (Kuifje), Rik overleeft de kogels (Rik Ringers), Hoe geel is een bruine schoen ? (Ton en Tinneke), Je 1e druk Amoras: misschien geen volledige 1e druk, Jansen is de naam (Kuifje), Magda van Tilburg, Hergé als geweten van de wereld, Uitglijer over een Bommeljas, Uitglijer Paul Panter, Uitglijers Suske en Wiske, Jan Kordaat, Buck Danny, Links is niet rechts en andersom (Blake en Mortimer), De Vallei heeft foutjes (Blake en Mortimer), Poederdons in plaats van zwaard (Akim), Uitglijer Sirius door albumuitgave, De Uitglijer die geen Uitglijer is (Jacques Martin), Jerry en Valentin glijen uit (Jerry Spring en Kuifje), Kuifje - Uitglijers in zwart-wit edities, Uitglijer Robbedoes en Kwabbernoot, Vlaams of niet Vlaams, Dupuis glijdt weer eens uit (Jan Kordaat), Marten en Willy glijden uit, Bazooka Joe, Uitglijer van jewelste? (75 beste Suske en Wiskes), Uitglijer over een getal, Giftige Anaconda's en omgekeerde grap, Uitglijers in Arman en Ilva, Kuifje en Suske en Wiske, Jerom evolutie in Suske en Wiske, Stijlverandering in Suske en Wiske eind jaren 40 al een feit, Munro - Uitglijer in spiegelbeeld, Uitglijers in Donald Duck, Uitglijers Kuifje en Suske en Wiske, Uitglijers roken in strips & Jerom, Uitglijers 't Prinske & Tanguy en Laverdure, Picten Uitglijer in Eric de Noorman en Een tekstuele uitglijer bij Seron.