Suske en Wiske 80 expositie in MoCA Noordwijk

 

Catalogus met covertekening van Gerben Valkema

Nog tot 22 februari 2026 kan je in het Museum of Comic Art (MoCA) in Noordwijk de tentoonstelling Suske en Wiske 80: A Studio of Heroes bezoeken. In de spotlichten van het mooie stripmuseum staan originelen van Willy Vandersteen en zijn studiomedewerkers. 

Suske en Wiske - Het eiland Amoras, pagina 27 (1947)

MoCA-medewerker Ger Apeldoorn schreef speciaal voor Stripspeciaalzaak.be een artikel over het unieke karakter van de expo én dat van het museum. Zijn informatie over de totstandkoming van de expo en de bijhorende catalogus is geïllustreerd met enkele reproducties van de 60 originelen die in het museum te bewonderen zijn. Surf snel naar www.stripspeciaalzaak.be/interviews-reportages/suske-en-wiske-noordwijk

Suske en Wiske - Cover Prinses Zagemeel (1949)

Sinds 28 juni 2025 loopt deze tentoonstelling van originele strippagina's, covers en ander getekend werk van Willy Vandersteen en zijn medewerkers in het MoCa. De hoofdpersonages zijn Suske en Wiske, maar ook Jerom, Lambik, de Rode Ridder en Robert en Bertrand komen aan bod. Het is de grootste verzameling aan originelen uit de studio van Willy Vandersteen die ooit bij elkaar te zien is geweest.

De Rode Ridder, 1967

Praktische info:

Zestig originelen van Willy Vandersteen en zijn medewerkers, tot 22 februari 2026 te zien in het MoCA, Bomstraat 11, 2202 GH Noordwijk. Ingang: 8 euro (kinderen halve prijs). Vrienden van het MoCA mogen zo vaak komen als ze willen en krijgen korting op alle uitgaven. 

Paul Geerts (2001)

Het MoCA is het best te bereiken met een directe bus uit Leiden. Voor wie met de auto komt, zijn er diverse gemeentelijke parkeerplaatsen, maar die van de Vomar is het goedkoopst. Surf ook naar www.museumofcomicart.nl 

Willy Vandersteen - De Geuzen (1986)

Uitglijer Het zwarte goud, Jacobs en S&W

 

Van zingen tot huiden... wetenswaardigheden, onenigheid en een Uitglijer. 

Klaarblijkelijk was Willy Vandersteen een fan van Zuid-Afrikaanse liedjes en dan wel speciaal één; namelijk 'Mama ik wil een man he'. Nee, het is geen Uitglijer als ik 'he' schrijf, terwijl Willy in het Suske en Wiske album 'Bibbergoud' 'heb' schrijft. Dát is namelijk fout. Het oorspronkelijke lied is dus zonder die 'b'. In het Kuifje verhaal Het zwarte goud van Hergé wordt hetzelfde liedje gebezigd en correct weergegeven. Nu heeft het liedje geen relatie met het verhaal. Bij Bibbergoud wel, want deze inheemse schat met één tand, wortelneus en ongeschoren klus zal uiteindelijk Lambik trouwen om te voorkomen dat hij gedood wordt.

Fout

Goed

Het is nota bene een kinderliedje. In het liedje wordt een Duitser en een Fransman afgewezen door blijkbaar een (zeer?) jonge dame. Ze wil een boerjong; “In een boer zijn arme wil ik le. Dit is mijn plesier met die boerjongkerels hier.” We gaan er vanuit dat dit kinderliedje uit 1921 redelijke naïef is in opzet, maar zou in onze conservatieve tijden zeker tot Kamervragen hebben geleid. Een kind dat graag in de armen ligt van een boerenjongen; kom er maar eens om. 

In de periode dat beide tekenaars het lied introduceerden in hun strip was dat na de 2e wereldoorlog waar in Zuid-Afrika de Apartheid net als officiële politiek werd ingevoerd. De keuze voor iets anders vrolijks zou meer kies zijn geweest. Blanke boerenjongens waren overwegend racistisch en zeker in die tijd. Het lied is in een van de vele varianten te beluisteren op YouTube met Mama 'k wil een man hê! door The Kilima Hawaiians als voorbeeld. En denkt u niet te simpel over deze hit, want zelfs de Milanese nachtegaal Bianca Castafiore heeft het in haar repertoire opgenomen.

Geen opera, zeker niet!

Het lied heeft niks met de opera te maken, waarin zij zo excelleert met  haar fameuze "Haa, ik lach bij 't zien van mijn schoonheid in deez' spiegel". Het is dan ook een raadsel waarom Hergé haar nu specifiek dit Afrikaans liedje laat zingen in Het zwarte goud. Een lied dat Castafiore overigens ook in de latere drukken blijft zingen, evenals haar Indiaanse amateuristische tegenhanger in Vandersteen's Bibbergoud. En zoek niets achter het woord goud dat in beide albumtitels voorkomt. Dat is toeval. 

Ook toeval is dat beide albums vlak na elkaar het licht zagen, respectievelijk 1949 en 1950. Maar... Het zwarte goud was al eerder ontstaan, zij het slechts deels en in zwart/wit. Het verscheen namelijk van 28 september 1939 tot 9 mei 1940 wekelijks in Le Petit Vinqtième, een bijlage van het dagblad  Le Vingtième Siècle, en in het weekblad Coeurs Vaillants. Deels dus zoals gesteld, want België werd bezet en een stripverhaal met al die Engelse soldaten en militante joden kon natuurlijk niet. Het zwarte goud werd op pagina 26 dan ook onderbroken, Hergé gaat vervolgens aan de slag met het volgende Kuifje avontuur, De krab met de gulden scharen. En aangezien Bianca pas weer in de moderne naoorlogse versie op pagina 46 verschijnt, blijft de bovenstaande stelling intact dat het noemen van het liedjes in die twee strips toeval is.

De Zwaardvis en onenigheid

Wat geen toeval is, is het noemen van de Zwaardvis in het Kuifje album Het zwarte goud. Het slaat op Het geheim van de Zwaardvis van Blake en Mortimer dat werd gemaakt door Edgar P. Jacobs. Reclame in een Kuifje album? Jawel! Waarom ook niet. Het werd tenslotte eerste gepubliceerd in het weekblad Kuifje. 

1e druk hc.

herdruk sc.

Aanvankelijk werkten Hergé en Jacobs samen aan diverse Kuifje albums. Totdat... “Hergé had me gevraagd om honderd procent met hem samen te werken (aan Kuifje red.). Van mijn kant was ik nogal terughoudend (...). Ik vertelde hem dat ik ermee instemde om bij hem te blijven als we de albums mede konden ondertekenen. De week daarop vertelde hij me dat bij Casterman de verantwoordelijken het daar niet mee eens waren. Sterker nog, ik denk dat het hem dwars zou hebben gezeten”, aldus Jacobs (info van de site frwiki.wiki). Hij startte zijn eigen oeuvre zijnde Blake en Mortimer en publiceerde dat in Kuifje weekblad vanaf september 1946. De weigering om verder aan Kuifje te werken dateert van 27 januari 1947, dus luttele maanden na de eerste publicatie van zijn reeks. Zal dat de woede van Hergé hebben opgewekt? 

Een promotiestunt voor Blake en Mortimer in Kuifje weekblad. Jacobs signeert live je album.

Jacobs wilde vermoedelijk coûte que coûte zijn naam prominent op albums zien en dat is met Blake en Mortimer uiteraard goed gelukt. Het is zelfs de vraag of Jacobs achteraf toch door was gegaan met Kuifje, ook al zou zijn naam op de cover staan naast die van Hergé. Zijn gecreëerde Engelse heren waren immers zo succesvol dat Jacobs kreeg wat hij wilde en de drang ontstond meer avonturen te tekenen. Beide tekenaars bleven ondanks deze controverse vrienden en Jacobs heeft nog hand- en spandiensten verricht aan bijvoorbeeld Hergé's chromo's. De reclame van Het geheim van de Zwaardvis werd overigens ook meegenomen in de albumeditie van 1950. De relatie tussen het album en het Kuifje weekblad was toen nog redelijk actueel. In de latere herdrukken werd dat minder relevant en daarom is de ballontekst vermoedelijk veranderd. Duidelijk is dat het geen revanchistische actie is geweest van Hergé, anders was de 'reclame' al gesneuveld in de eerste druk van het album (in hard cover).

De huiden zijn niet goed meer

Om af te sluiten met een kanjer van een Uitglijer tonen we een scene uit het Suske en Wiske verhaal Amoris op Amoras uit 1984 door Paul Geerts, de opvolger van Willy Vandersteen. De toren van de kathedraal van Antwerpen dreigt om te vallen. Onze helden gaan op speurtocht en komen bij de funderingen van het gebouw aan. En zie... hier komt een verkeerd educatief element om de hoek kijken. 

Rotte huiden in Amoris op Amoras.

De kerk zou op huiden staan. Dat is een gangbare theorie onder leken. Oude gebouwen werden, zo denkt men, gefundeerd met huiden, maar dat is een hardnekkige mare. Er is nog nooit een huid onder wat voor oud gebouw gevonden, in geen enkel land en van welk dier dan ook. De fout zit vermoedelijk in het oude gespelde woord voor heien en dat is huijen of een variant daarvan. (In vroegere tijden was de schrijfwijze niet vastgelegd zoals tegenwoordig dus schreef men naar de klank van het woord). Dat huijen klinkt dus als huiden. En zo is deze fout vermoedelijk in de wereld gekomen. Het 'hoe kan dat' van Sidonia zou in de illustratie zich meer moeten richten op de huiden als aanwezig bouwmateriaal, dan op het verrotten ervan. Die huiden horen daar niet te zijn... Een Uitglijertje van vanjewelste deze bouwkundige misvondst.  

Met dank aan Menno Barkema van de Leidse Stripshop voor de Kuifje tips en het illustratiemateriaal ervan. 

Hans van Klinken is freelance journalist en leest in zijn vrije tijd graag strips. Op de Incognito blog levert hij (on)regelmatig bijdragen met De Uitglijer (rubriek voor strip-misstappen) en andere stripgerelateerde stukjes.

Zijn bijdragen: 
Guus Slim: Kamerlid Piemel, Hergé, Suske en Wiske: De Tartaarse helm, Tintin: Le Sceptre d'Ottokar, Schanulleke (Suske en Wiske), Suske en Wiske: De Tartaarse helm (2), Suske en Wiske: De Ringelingschat, Uitglijers met dubbele betekenissen?, Uitglijer Guus Slim: Bomaanslag in de bergen, Een speurtocht naar striptekenaar en scenarist Pizarro, De Uitglijers van Eddy Paape, Dan Cooper, De Tartaarse helm (Jeugd Revue), Majesteitelijke Uitglijer, Fournier, Suske en Wiske en Dick Bos, Foute teksten bij onze wereldvermaarde held (Kuifje), Rik overleeft de kogels (Rik Ringers), Hoe geel is een bruine schoen ? (Ton en Tinneke), Je 1e druk Amoras: misschien geen volledige 1e druk, Jansen is de naam (Kuifje), Magda van Tilburg, Hergé als geweten van de wereld, Uitglijer over een Bommeljas, Uitglijer Paul Panter, Uitglijers Suske en Wiske, Jan Kordaat, Buck Danny, Links is niet rechts en andersom (Blake en Mortimer), De Vallei heeft foutjes (Blake en Mortimer), Poederdons in plaats van zwaard (Akim), Uitglijer Sirius door albumuitgave, De Uitglijer die geen Uitglijer is (Jacques Martin), Jerry en Valentin glijen uit (Jerry Spring en Kuifje), Kuifje - Uitglijers in zwart-wit edities, Uitglijer Robbedoes en Kwabbernoot, Vlaams of niet Vlaams, Dupuis glijdt weer eens uit (Jan Kordaat), Marten en Willy glijden uit, Bazooka Joe, Uitglijer van jewelste? (75 beste Suske en Wiskes), Uitglijer over een getal, Giftige Anaconda's en omgekeerde grap, Uitglijers in Arman en Ilva, Kuifje en Suske en Wiske, Jerom evolutie in Suske en Wiske, Stijlverandering in Suske en Wiske eind jaren 40 al een feit, Munro - Uitglijer in spiegelbeeld, Uitglijers in Donald Duck, Uitglijers Kuifje en Suske en Wiske, Uitglijers roken in strips & Jerom, Uitglijers 't Prinske & Tanguy en Laverdure, Picten Uitglijer in Eric de Noorman, Een tekstuele uitglijer bij Seron, Jeff Hawke de ongewaardeerde en Uitglijer Smurf, Blinkie en de Engelse Dupuis.

Uitglijers 't Prinske & Tanguy en Laverdure

Een verkeerde maan bij Vandersteen en Charlier met een veel gemaakte fout

In de paaseditie van het stripweekblad Kuifje dat in 1956 verscheen stond een strook van 't Prinske, een gagreeks van Willy Vandersteen. De kleine adelman wordt door de hofmeester terechtgewezen, omdat hij gelooft aan de klokken die uit Rome terug komen en chocolade eieren rondstrooien. De jongeman moet niet in sprookjes geloven, vindt de man, en stuurt de knaap weg om natuurkunde te gaan studeren. Die legende van de terugkerende klokken is een geliefd verhaal voor kinderen met name in België, een deel van Frankrijk en het zuiden van ons Limburg. De klokken en de eieren zijn op zich niet interessant voor de Uitglijer maar wel als blijkt dat er overal in de tuin van het paleis ineens wél chocolade eieren liggen. De hofmeester had het dus blijkbaar fout. Hij heeft daarop een dik boek uit de bibliotheek gehaald over die klokken en studeert tot in de kleine uren op het fenomeen. 

Wat te zien is aan de maan die door het venster schijnt. Daar schuilt de Uitglijer in. Het is een sikkeltje van niks. Pasen echter vindt altijd plaats op de eerste zondag ná de eerste volle maan en ná het begin van de lente op 21 maart. Dus dat betekent inderdaad dat de maan vol is en geen miezerig dingetje zoals Vandersteen ons doet geloven. Of de man heeft zoveel er over moeten lezen dat er al dagen van zijn tijd zijn opgeslokt, maar dat is vast niet de bedoeling geweest van deze maan. Een flinke Uitglijer dus.

De hofmeester leert bij. ('t Prinske uit Kuifje nr. 13, 1956)

Pistool of niet pistool dat is de vraag

Nog meer vroegere helden van de negende kunst met een Uitglijer; Tanguy en Laverdure in 'De zwarte engelen', in Nederland voorgepubliceerd in Pep in 1970, en een jaar later in album. Jean-Michel Charlier werkte als scenarist aan dit verhaal en is ook bekend als medeoprichter van het befaamde Franse stripblad Pilote waarin dit tweetal vanaf het eerste nummer in 1959 verscheen. Hij creëerde samen met Albert Uderzo dit duo als tegenhanger van Buck Danny en de zijnen. 

De populaire Buck Danny was hem niet onbekend, omdat hij daar de schouders onder zette voor de scenario's met Victor Hubinon als tekenaar. Hij werkte dus aan twee pilotenreeksen tegelijk. Tanguy en zijn vriend werden wellicht daardoor zowat kopieën van Buck en zijn maten. En dan is er ook nog Albert Weinberg's vliegende Dan Cooper die in Kuifje verscheen. Men zat nogal in de vliegers in die jaren om het zo maar eens te zeggen; een graag gezien genre blijkbaar. Alhoewel de laatste twee toch minder populair werden dan hun zogenaamde Amerikaanse tegenhangers, ook al zijn de ingrediënten hetzelfde en is de spanning gelijk. 

Later werkte Charlier met Jijé aan Tanguy en Laverdure en daar valt ons in een van de eerste verhalen van hen samen, 'De zwarte engelen' dus, een veel gemaakte fout op. Er wordt een wapen verkeerd benoemd. In dit geval wordt dat  wapen uit de hand van een hoge militair geslagen. Later krijgt hij het schiettuig weer terug van Laverdure onder de woorden: ”Oh ja... uw revolver, commandant!” Laat dit nu geen revolver zijn, maar een pistool.

Ceci n'est pas un revolver.

Revolver is zo genoemd vanwege de ronddraaiende trommel of cilinder met daarin de kogels (meestal 6). Revolver is afgeleid van het Latijn 'volvere' wat ronddraaien betekent. Bij de tegenhanger pistool zitten de kogels in een cassette onder het wapen (vaak in de kolf) die naar boven worden gedrukt en is platter dan een revolver. Het platte wapen dat de commandant krijgt aangereikt is dus een pistool. 

Pistool

Revolver

So far so bad. De volgende scene die ons opviel is een rare herhaling. Zie onderstaande scan. De tekst in de ballon wordt vreemd genoeg onderop min of meer gelijk hertaald. 

De min of meer dubbele tekst.

Het deel van de zin 'van de gevangene' is toegevoegd, tronie wordt gezicht en toestemming wordt papieren. Waarom in vredesnaam deze strook werd toegevoegd is een raadsel. Het heeft geen doel, de impact van de woorden is hetzelfde... we verdwalen in vragen. Afijn. Het doet niet af aan het verhaal en de sfeer... dat is een topper die door deze milde Uitglijer zeker niet wordt verpest, maar het is raar dat het er staat.  

Met dank voor stripverzamelaar Henk van der Hoek voor zijn vondst over de maan met Pasen. (HvK)

Hans van Klinken is freelance journalist en leest in zijn vrije tijd graag strips. Op de Incognito blog levert hij (on)regelmatig bijdragen met De Uitglijer (rubriek voor strip-misstappen) en andere stripgerelateerde stukjes.

Zijn bijdragen: 
Guus Slim: Kamerlid Piemel, Hergé, Suske en Wiske: De Tartaarse helm, Tintin: Le Sceptre d'Ottokar, Schanulleke (Suske en Wiske), Suske en Wiske: De Tartaarse helm (2), Suske en Wiske: De Ringelingschat, Uitglijers met dubbele betekenissen?, Uitglijer Guus Slim: Bomaanslag in de bergen, Een speurtocht naar striptekenaar en scenarist Pizarro, De Uitglijers van Eddy Paape, Dan Cooper, De Tartaarse helm (Jeugd Revue), Majesteitelijke Uitglijer, Fournier, Suske en Wiske en Dick Bos, Foute teksten bij onze wereldvermaarde held (Kuifje), Rik overleeft de kogels (Rik Ringers), Hoe geel is een bruine schoen ? (Ton en Tinneke), Je 1e druk Amoras: misschien geen volledige 1e druk, Jansen is de naam (Kuifje), Magda van Tilburg, Hergé als geweten van de wereld, Uitglijer over een Bommeljas, Uitglijer Paul Panter, Uitglijers Suske en Wiske, Jan Kordaat, Buck Danny, Links is niet rechts en andersom (Blake en Mortimer), De Vallei heeft foutjes (Blake en Mortimer), Poederdons in plaats van zwaard (Akim), Uitglijer Sirius door albumuitgave, De Uitglijer die geen Uitglijer is (Jacques Martin), Jerry en Valentin glijen uit (Jerry Spring en Kuifje), Kuifje - Uitglijers in zwart-wit edities, Uitglijer Robbedoes en Kwabbernoot, Vlaams of niet Vlaams, Dupuis glijdt weer eens uit (Jan Kordaat), Marten en Willy glijden uit, Bazooka Joe, Uitglijer van jewelste? (75 beste Suske en Wiskes), Uitglijer over een getal, Giftige Anaconda's en omgekeerde grap, Uitglijers in Arman en Ilva, Kuifje en Suske en Wiske, Jerom evolutie in Suske en Wiske, Stijlverandering in Suske en Wiske eind jaren 40 al een feit, Munro - Uitglijer in spiegelbeeld, Uitglijers in Donald Duck, Uitglijers Kuifje en Suske en Wiske en Uitglijers roken in strips & Jerom.

Uitglijers roken in strips & Jerom

Rookpropaganda in de jaren 1950 en 1960, en Jerom duikt op in een zeer oud S & W verhaal voor hij er werkelijk was.

We hebben veel vaker zaken aangetoond in stripverhalen die niet kloppen en noemen ze Uitglijers. Dit onderstaande is geen Uitglijer in die zin. Het gaat over roken in de strips. Ook dat is een uitglijer omdat je kinderen er niet mee moet confronteren. Maar het gebeurt volop; zo paft Lambik er op los met een pijp, Haddock idem en Bommel weet er ook raad mee. Bij Buck Danny gaan de wat meer ordinaire sigaretten rond. Vlinder, de klunzige assistent van Guus Slim, kan niet buiten zijn saffie en Lucky Luke laat zelfs zien hoe je kruimelige tabak tot sigaret rolt... kortom een hoop rook in de stroken. Gezegd moet worden dat ik de Ducks en cs. daarmee niet heb kunnen betrappen, maar dat is een werkelijk uitzondering. Ok, ok... Bruintje Beer ook niet.   

Als voorbeeld van deze aanbevelende gewoonte, nemen we de Toonderstudio's. Dit komt uit de bijlage van Stipschrift nummer 12 uit 1969 waarin het krantenverhaal 'Koning Hollewijn en de mensenhater' van negen jaar ervoor nog eens werd gepubliceerd. Wij wijzen op het genuttigde genot...

De gewoonte.

Al swingend roken.

Je wordt gefêteerd.

De mensenhater himself om maar bij dit voorbeeld te blijven van deze herdruk, rookt zelfs continu, jongeren roken tijdens het dansen en Wiebeline Wip, het tienermeisje met de grote ogen en paardenstaart, is er ook niet vies van gezien het laatste plaatje. Gezelligheid kent geen rookweigeraars luidt het adagium. De dampen trekken van het ene plaatje naar het ander. Daar zou nu een halve opstand van komen. Roken is tegenwoordig uit! 

Om eens een ander genre van entertainment aan te halen, werd er in films ook niet afgezien van het gepaf. De wereldberoemde filmster en lieveling van vele vrouwen Humphrey Bogart zou een schok te weeg brengen als hij zonder rokende tabak in de bioscoop verscheen. En wat te denken van zijn latere Franse tegenhanger en medeschoorsteen van het witte doek, Michel Picolli (en trouwens vele en vele anderen). Picolli werd ondanks zijn enorme gepaf toch 94 jaar. Bogart werd maar 57 en leed aan keelkanker, maar dit terzijde.  

Bogart rond de Tweede Wereldoorlog als rokende held.

Roken was overigens in alle entertainment te beleven en was niet alleen exclusief voor film of strip. Ook op de televisie werd volop de asbak gevuld tijdens praatshows. Nog net niet bij het nieuwslezen, maar dat is dan ook nipt. De strip is dus niet inclusief in deze. 

Roken is anno nu helemaal gebannen uit de negende kunst. Of het moet een grafic novel zijn waar de duistere kant van de personages nog wel eens te voorschijn wil komen. Nu is een kwart van de bevolking nog hooked, maar dat was ooit 95 procent. We hebben niet de illusie dat het weglaten van tabak uit de stroken tot die daling heeft bijgedragen, maar andersom lijkt ons wel plausibel. “Kijk Bommel rookt toch ook en Lucky Luke”. Helemaal weg zal het niet zijn. In de herdrukken blijft het voortleven. Hertekenen zou de authenticiteit onevenredig aantasten. Misschien helaas, maar beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald. Menigeen zal daardoor nu niet meer naar de sigaretten gaan grijpen. 

Jerom niet op zijn plaats

Last but not least duiken we in 'De mottenvanger', een oud Suske & Wiske-verhaal dat speelde in de periode dat de pubers met Lambik en Sidonie (zo heet zij oorspronkelijk) feitelijk nog maar een paar jaar de stripbladzijden betraden. 

Het is het twaalfde verhaal. Deze werd gepubliceerd in de krant op 8 december 1948. Het eindigt als de geest van de geest de geest geeft. Let op. Onderstaande eerste strook is niet het einde zoals we gewend zijn uit het album. Hier is de trip met de raket weggelaten. Die raket is essentieel voor de stelling die we gaan aanhangen en is gewoon een aardige illustratie dat niet elk einde hetzelfde is. 

Laatste strook uit De Stem met verklarend onderschrift waarin de Mottenvanger verdwijnt en de raket achterwege blijft. Unieke combi van ballonnen en onderschrift.

Citaat: “Daar staan Suske en Wiske, Tante Sidonie en Lambik bij een hoopje as op de maan. En verderop feesten de maanbewoners . Het wordt tijd om naar aarde terug te keren”. Aldus het einde in De Stem van 17 november 1950, maar dat is dus niet identiek aan de druk van de Vlaamse kranten eerder. Dat is andere koffie zoals aan onderstaande scan is te zien.

De krantenversie die tijdens de verschijning anderhalf jaar eerder in o.a. De Standaard verscheen. In dit geval met de raketvlucht als einde.

In deze versie is het Wiske die opmerkt dat wellicht een soort Mottenvanger op aarde ook aanwezig kan zijn. Haar wordt de mond gesnoerd. Men had genoeg van de hele story, zo lijkt het. In de latere uitgave van het album is het anders. Lambik spreekt nu in plaats van Wiske in de tekstwolk, en merkt op dat teruggaan naar de aarde niet op alle fronten vreugde geeft. 'En die vervelende Jerom ook!'.

Het verhaal eindigt in het aanmerkelijk later uitgegeven album in 1957 anders.

Frappant nietwaar? Dit verhaal is echter ontstaan ver voor Jerom opdook in de krantenversie van 'De dolle musketiers'. Daarom staat zijn naam niet in het laatste plaatje bij de eerste krantenversie. In de albumversie van 1958 echter wel, zoals we hierboven zien.     

Willy Vandersteen heeft met het noemen van Jerom een stukje geschiedsvervalsing op zich geladen. Juist omdat Jerom al in een aantal albums meedeed voordat 'De mottenvanger' áls album zijn entree maakte, zou de lezer zich afvragen waar de bonkige knaap is gebleven. Door hem in het laatste plaatje te noemen is hij toch een tikje in beeld. Hij doet alleen in dit verhaal niet mee. De suggestie is gegeven dat hij thuis zat met een paar pantoffels aan en een straffe borrel voor zijn neus. 

'De bokkenrijders' dat ietsje eerder is gepubliceerd heeft hetzelfde euvel. Ook hier is Jerom absent en ook dit verhaal bestond al veel eerder dan zijn komst. Op de titelpagina is aangegeven dat het al een oud verhaal is waar Jerommeke niet  aan meedeed. 

De verklaring. Probleem opgelost.

Hij kon dat moeilijk twee jaar later weer zeggen met 'De mottenvanger'. Dat leek een tikje armoedig. Waarom we hier een “flinke poot” kregen van Willy is een ander raadsel, maar dat zal wel Vlaamse humor zijn. We zijn tenslotte geen honden, maar à la... een tikje een Uitglijer is die toevoeging wel.

Met dank aan Henk van de Hoek voor de tip en dank aan Rob van Eijck voor de info, die niet meteen door mij werd begrepen, en de scans van de oude krantenuitgaven. (HvK) 

Hans van Klinken is freelance journalist en leest in zijn vrije tijd graag strips. Op de Incognito blog levert hij (on)regelmatig bijdragen met De Uitglijer (rubriek voor strip-misstappen) en andere stripgerelateerde stukjes.

Zijn bijdragen: 
Guus Slim: Kamerlid Piemel, Hergé, Suske en Wiske: De Tartaarse helm, Tintin: Le Sceptre d'Ottokar, Schanulleke (Suske en Wiske), Suske en Wiske: De Tartaarse helm (2), Suske en Wiske: De Ringelingschat, Uitglijers met dubbele betekenissen?, Uitglijer Guus Slim: Bomaanslag in de bergen, Een speurtocht naar striptekenaar en scenarist Pizarro, De Uitglijers van Eddy Paape, Dan Cooper, De Tartaarse helm (Jeugd Revue), Majesteitelijke Uitglijer, Fournier, Suske en Wiske en Dick Bos, Foute teksten bij onze wereldvermaarde held (Kuifje), Rik overleeft de kogels (Rik Ringers), Hoe geel is een bruine schoen ? (Ton en Tinneke), Je 1e druk Amoras: misschien geen volledige 1e druk, Jansen is de naam (Kuifje), Magda van Tilburg, Hergé als geweten van de wereld, Uitglijer over een Bommeljas, Uitglijer Paul Panter, Uitglijers Suske en Wiske, Jan Kordaat, Buck Danny, Links is niet rechts en andersom (Blake en Mortimer), De Vallei heeft foutjes (Blake en Mortimer), Poederdons in plaats van zwaard (Akim), Uitglijer Sirius door albumuitgave, De Uitglijer die geen Uitglijer is (Jacques Martin), Jerry en Valentin glijen uit (Jerry Spring en Kuifje), Kuifje - Uitglijers in zwart-wit edities, Uitglijer Robbedoes en Kwabbernoot, Vlaams of niet Vlaams, Dupuis glijdt weer eens uit (Jan Kordaat), Marten en Willy glijden uit, Bazooka Joe, Uitglijer van jewelste? (75 beste Suske en Wiskes), Uitglijer over een getal, Giftige Anaconda's en omgekeerde grap, Uitglijers in Arman en Ilva, Kuifje en Suske en Wiske, Jerom evolutie in Suske en Wiske, Stijlverandering in Suske en Wiske eind jaren 40 al een feit, Munro - Uitglijer in spiegelbeeld, Uitglijers in Donald Duck en Uitglijers Kuifje en Suske en Wiske.

Stijlverandering in Suske en Wiske eind jaren 40 al een feit

Suske, Wiske en Lambik ondergingen een metamorphose in Het Spaanse spook

In de speurtocht naar ditje en datjes binnen de strips kom je wel eens aardige dingen tegen waarvan je je afvraagt hoe het zo is ontstaan. Zo kun je in de eerste albumuitgave van Het Spaanse spook (1952) zien dat Lambik in de eerste pagina's een 'laat' hoofd heeft. Dat moet even verklaard worden. Onze vriend heeft namelijk in de beginjaren een ander uiterlijk dan we gewoon zijn. De wat uitgezakte bier slurpende Belg evolueerde naar een modernere enigszins gevulde man. Bij de introductie van dit figuur in De sprietatoom (1948) zien we de oude Lambik.   

Lambik ontmoet S&W en heeft zijn 'eerste' hoofd met rommelige haar en rimpels.

Later wordt de boel wat strak getrokken en heeft hij een minder gerimpeld uitgesproken gezicht gekregen. Ook de haren, ook al zijn ze beperkt in aantallen, zijn strakker weergegeven. Het was het opgelegd streven van Willy Vandersteen de wat volkse (lees: Vlaamse) uitdrukking van zijn figuren te verzachten.

 In de Knokkersburcht (1954) is hij al ruim 'ontvolkst'.

Dit in gang gezet door Hergé die voor het weekblad Kuifje wel interesse had voor de creatie van zijn collega. Maar dan zou wel dat Vlaams volkse karakter naar de achtergrond moeten verdwijnen ter faveure van de sjiek van Wallonië; een deel van België dat in die periode aanmerkelijk welvarende was dan het Nederlands sprekende deel. Hergé hoorde bij die elite en was bang dat zijn publiek de neus zou ophalen voor de twee wat armoedige bengels en hun sloofse gevolg. Stripkenner Willem van Helden weet dit historisch feit op te lepelen uit de gesprekken die hij met de meester zelf had. Vandersteen heeft er, naar zijn zeggen, aan getwijfeld de figuren aan te passen. Maar de mogelijkheid om ook binnen te komen bij het Waalse deel van het volk trok hem wel, en daarom veranderde hij de personages geleidelijk in het album Het Spaanse spook. Zo werd Lambik de persoon die we nu kennen. In de eerste pagina's is volgens Rob van Eijck oorspronkelijk de oude Lambik getekend geweest, en werd deze voor de album versie naar zijn nieuwe uiterlijk getekend. Zo zien we dus vervolgens de vernieuwing van Lambik in het album; 

De versie in het album die al minder volks was maar toch een tikje 'fout' en die Vandersteen niet nodig vond om te veranderen. 

Lambik aan het eind van het verhaal. Evolutie voor de toekomst voltooid door minder rimpels en strakkere haren.

Het vergelijk komt beter tot zijn recht door de voorpublicatie er bij te halen versus de hertekening uit het album. 

Dezelfde scene met eerst de oorspronkelijke Lambik kop in de Tintin/Kuifje publicatie van 1948, en de hertekende voor het album in 1952 (NB: Ockers was een wielrenner die later werd getekend door Vandersteen voor een siroopblik van de Gebr. Lowette. Hij was toen vermoedelijk al een fan van de sportman).

Om het verschil verder te trekken kijken we naar een plaatje uit de eerste uitgave in Tintin magazine waar de vrienden een schilderij van Breugel bekijken. Hier is Lambik overduidelijk de man die we eerder beschreven; hij is wat ouder en ziet er wat futloos uit. Suske en Wiske zijn hier rond de 8 jaar zo lijkt het; een broekventje en een meisje die vriendjes zijn, getuige de arm van Wiske die Suske aan de schouders vat. Dan daaronder de versie die in de albums verscheen en die dus niet alleen afwijkt op hetgeen we schreven, maar in wel meer opzichten anders is. 

Lambik als oudere heer en Suske en Wiske die net de kleuterleeftijd lijken te zijn gepasseerd (uit Tintin/Kuifje, 1948)

Lambik is in de albumversie plots een energieke heer terwijl de kinderen hier de pubers uithangen.

Lambik is duidelijk de figuur geworden die we kennen uit de opvolgende Blauwe reeks en in de latere verhalen van de Rode reeks en verder. Hij ziet er gezond uit en je geeft hem 10 jaar jonger dan in de oude versie. Ook Suske en Wiske zijn geen hele kleine kinderen meer, ook al moet Suske het met zijn korte broek doen en is Wiske nog steeds begenadigd met de eeuwige strik op het hoofd, zij het dat het nu neigt naar een paardenstaart. Op de laatste bladzijde van het verhaal is het helemaal bal en wordt zij een jongedame die jongens achterom laat kijken.

De Waalse jongedame Wiske

Ook Wiske haar eierkopjeskapsel moest er dus aan geloven; het werden krullen aan het eind van het verhaal wat paste in de sfeer die Hergé voor ogen stond voor zijn Kuifje magazine. 

Niet alleen het uiterlijk sneuvelde enigszins. Lambiek zou het in de Kuifje-publicaties moeten doen met louter Suske en Wiske. Tante Sidonia bleef thuis. Hiermee nam Vandersteen ook afstand van het gezin waarin de kinderen functioneerden. Daarmee kwam er veel vrijheid om ook hen in een meer realistische setting te plaatsen, in verre landen en andere tijden zonder vraagtekens van een opvoeder.    

Dat Wiske meer moest veranderen dan Suske zou je kunnen uitleggen dat Vandersteen meer de nadruk op haar wilde leggen in de komende verhalen. Haar oprechtheid én nieuwsgierigheid zijn een rode draad van haar soms onbesuisde handelen, met alle gevolgen voor het verhaal. Suske is veel vager. Hij is alleen trouw. That's it. Hiermee is de jongen feitelijk de sidekick van Wiske, ook in de rode reeks. Zo nu en dan mag hij inspringen als het te gek wordt. Hij wordt nooit meer de hoofdpersoon zoals in de eerste S&W uitgave Op Het Eiland Amoras. 

Dat Wiske verder moest groeien en ontkind diende te worden, blijkt ook uit het feit dat zij voor de Kuifje-reeks haar popje verloor. Het voddenpopje gevuld met zagemeel wordt weliswaar dapper mee omgetoverd op bladzijde 12 van het album, maar is daarna de hele reeks door niet meer gezien. Wanneer je kijkt naar de hertekende versie (zie hen voor het schilderij hierboven) is Wiske meteen al poploos. En dat blijft zo, totdat ze in de 16e eeuw belanden en Wiske op pagina 6 uit een ton klimt met Schabolleke in de hand. Deze scenes waren al goed gekeurd en hoefde dus niet meer over te worden gedaan. Alleen had Vandersteen wel vergeten Schabolleke uit te gummen. Een Uitglijertje dus. 

Schabolleke, toen nog Schalulleke of zoals je wilt Schanulleke doet vanaf pagina 12 van Het Spaanse spook in de hele Blauwe reeks niet meer mee. Hier voor het laatst gezien compleet met 16e eeuwse kleertjes!

Dat de tekenaar is gaan inzien dat de stripfiguren moesten worden aangepast aan, zeg, een breder publiek heeft dus zijn wortels in dit verhaal. De oer-Vlaamse primitiever getekende verhalen werden tenslotte achtergelaten voor de verzamelaar. Aan de lezer om te beoordelen of Willy Vandersteen een fout heeft begaan of juist de goede richting is ingeslagen. Wat blijft is dat deze verhalen al lange tijd zeer lezenswaardig zijn, en er tegelijkertijd een beeld is gecreëerd dat tot de dag van vandaag is gehandhaafd.  (HvK)

Hans van Klinken is freelance journalist en leest in zijn vrije tijd graag strips. Op de Incognito blog levert hij (on)regelmatig bijdragen met De Uitglijer (rubriek voor strip-misstappen) en andere stripgerelateerde stukjes.

Zijn bijdragen: 
Guus Slim: Kamerlid Piemel, Hergé, Suske en Wiske: De Tartaarse helm, Tintin: Le Sceptre d'Ottokar, Schanulleke (Suske en Wiske), Suske en Wiske: De Tartaarse helm (2), Suske en Wiske: De Ringelingschat, Uitglijers met dubbele betekenissen?, Uitglijer Guus Slim: Bomaanslag in de bergen, Een speurtocht naar striptekenaar en scenarist Pizarro, De Uitglijers van Eddy Paape, Dan Cooper, De Tartaarse helm (Jeugd Revue), Majesteitelijke Uitglijer, Fournier, Suske en Wiske en Dick Bos, Foute teksten bij onze wereldvermaarde held (Kuifje), Rik overleeft de kogels (Rik Ringers), Hoe geel is een bruine schoen ? (Ton en Tinneke), Je 1e druk Amoras: misschien geen volledige 1e druk, Jansen is de naam (Kuifje), Magda van Tilburg, Hergé als geweten van de wereld, Uitglijer over een Bommeljas, Uitglijer Paul Panter, Uitglijers Suske en Wiske, Jan Kordaat, Buck Danny, Links is niet rechts en andersom (Blake en Mortimer), De Vallei heeft foutjes (Blake en Mortimer), Poederdons in plaats van zwaard (Akim), Uitglijer Sirius door albumuitgave, De Uitglijer die geen Uitglijer is (Jacques Martin), Jerry en Valentin glijen uit (Jerry Spring en Kuifje), Kuifje - Uitglijers in zwart-wit edities, Uitglijer Robbedoes en Kwabbernoot, Vlaams of niet Vlaams, Dupuis glijdt weer eens uit (Jan Kordaat), Marten en Willy glijden uit, Bazooka Joe, Uitglijer van jewelste? (75 beste Suske en Wiskes), Uitglijer over een getal, Giftige Anaconda's en omgekeerde grap, Uitglijers in Arman en Ilva, Kuifje en Suske en Wiske en Jerom evolutie in Suske en Wiske.

Jerom evolutie in S&W en foutje bij Duck

Je ziet pas als het opvalt. Behalve dat Jerom zijn naam, evenals die van het popje van Wiske en tante Sidonia veranderingen heeft moeten doorstaan, moest ook zijn outfit er aan geloven. In het Suske en Wiske album De snorrende snor (1957) is de menselijke krachtbron aanvankelijk nog steeds gekleed in dat armoedige voorschootje. Dat je, mocht dat aan de orde zijn, je dochter of vrouw/vriendin van haar lijf zou verordonneren om haar decenter de deur uit te laten gaan. De hele familie Suske en Wiske vindt het blijkbaar geen issue dat de held in elf avonturen met het schaamlapje loopt. Behalve dan deels in De spokenjagers (1956) waarin hij vanwege zijn werk als butler in een livrei ronddobbert en zelfs in de nacht een pyjama aan heeft.

Jerom nog kortgerokt. Hierna verandert het kledingstuk.

Op bladzijde acht, vierde plaatje van De snorrende snor is Jerom nog steeds gekleed in dat achterlijke voddendoekje, dat op Wikipedia een berenvel wordt genoemd. Maar dat is dan ook de laatste keer. Alles evolueert ras bij onze vrienden en acht pagina's verder, op bladzijde zestien dus, eerste plaatje heeft de sterke man plotseling een broek aan... en zo blijft het. De reden van de omslag is ons bekend. Willy Vandersteen kreeg brieven van lezers die de onbehouwenheid van de knul blijkbaar niet humorvol vonden en de bosmens erg laag aansloegen. Zo ook de bijhorende outfit blijkbaar. Vandersteen heeft Jerom laten evolueren tot een netter persoon dan de bonkige aapmens die hij was. En die letterlijk en figuurlijk nauwelijks met meer dan twee woorden sprak. 

Jerom heeft plotseling een broek aan.

Het wordt nog erger, als je daar van wilt spreken. In het opvolgende album De stemmenrover (1957), bladzijde vijf het zevende plaatje, is Jerom zo ver geëvolueerd dat hij op een bankdirecteur is gaan lijken. Toen nog een respectabel beroep. Hiermee mag Jerom meedoen aan de echte wereld en daarmee wordt het figuur als sidekick moeilijker te plaatsen. Hij manifesteert zich steeds vaker als een normaal mens dat absurd sterk is, waardoor het verhaal vaak 'geweld' wordt aangedaan; de avonturen slaan dus dood door zijn overweldigende kracht. Weg uit deze familie zoals in het solo album Jeromba de Griek (1966) waar de familie op hun beurt de sidekick is, of zijn voortdurende excuus om op vakantie te zijn of dat werk hem wegroept doet de verhalen meer dan goed. Zo zit hij menig scenario dan ook niet meer in de weg. Het trouwe viertal kan eindelijk weer echte avonturen beleven zonder die oervervelende superkrachtdadige oplossingen. 

En natuurlijk is er naast het parkeren uit het rode reeksverhaal ook de eigen Jerom serie. In Het geheim van Brokkelsteen (1962) als eerste verhaal kan hij zich al ten volle uitleven. Zij het dat hij hier wel, nota bene door Sidonia, naar school wordt gestuurd om betere manieren te ontwikkelen. Tenslotte wordt hij nog wat deftiger door hem ballerig Jeroen te noemen in plaats van dat Jerom waarmee hij in De dolle musketiers (1953) werd gedoopt. Zeg nu niet dat Willy niet zijn best heeft gedaan om van Jerom een nette kerel te maken. Met dank aan de verbolgen brievenschrijvers.  

De totale metamorfose binnen twee albums.

We glijden uit in Japan of nee in Afrika... of nee...

Minder fortuinlijk lijkt het de helden te vergaan in het genoemde album De snorrende snor waarin de opa van Suske en Wiske een behoorlijke rol speelt. In elk geval worden Jerom en Lambik ontvoerd door een leider van de planeet Fiksion (fiction?) die in wezen Barabas blijkt te zijn, maar dit terzijde. Waar gaan de ontvoerden naar toe? Naar het Verre Oosten en naar een woestijn. Dat zou dan de Gobi moeten zijn die uit 1,3 miljoen km2 zand bestaat en nabij China ligt.

De reis gaat naar het Verre Oosten.

Opa Snor heeft het nieuws gehoord toen hij de raket binnendrong waarmee de ontvoerder en de ontvoerden zich op weg bevinden. Door een manoeuvre van de raket komt Snor ten val, zweeft door het luchtruim en wordt opgevangen door de Gyronef. Daar vertelt hij dat men naar… Afrika gaat.

Het doel lijkt veranderd.

Nu is er veel voor te zeggen dat een oudere heer na zo'n avontuur werelddelen door elkaar gaat halen, maar wat schetst onze verbazing. Na een lange trip landt de Gyronef aan de Arabische grens. Nu is er niet alleen sprake van Arabië, maar zelfs ook van een negerdorpje. In het Verre Oosten wonen vele volkeren maar daar hoort niet een dergelijk omschreven donker gekleurd persoon bij. Later in het verhaal ontmoeten we daadwerkelijk de negroïde mens. Dus ze zijn in het Nabije Zuiden geland, niks Verre Oosten.

Niks geen Verre Oosten.

Hoe nu zo'n fout er in kan slopen is misschien te verklaren aan de hand van het volgende: Willy Vandersteen was al druk bezig met het eerstvolgende Suske en Wiske avontuur en dat is De stemmenrover. Maakte de tekenaar gebruik van de persoon van Fiksion om de man in de zwarte mantel Komikio (dé stemmenrover) uit dat opvolgende album vorm te geven?

De Stemmenrover Komikio als kopie van de leider van Fiksion uit De snorrende snor?  

De man van Fiksion uit De snorrende snor stond model voor Komikio uit De stemmenrover?

  

Vandersteen had vermoedelijk de later in beeld komende Komikio in zijn hoofd toen hij de leider van Fiksion zijn verdere avontuur liet beleven en gaf zo het Verre Oosten op dat goed past bij de Stemmenrover uit Japan. Ik weet niet of hij aan meerdere verhalen tegelijk werkte, maar het zou dus een verklaring kunnen zijn voor de Uitglijer. Frappant is het in elk geval wel.

Maarrrrrrr, wat schetst onze hoogste verbazing? De uitgeverij of de studio hebben deze rarigheid zelf in gezien en zelfs gecorrigeerd. Althans, in de kleurenversie van 1971!

Het Verre Zuiden is best passend

Het is werkelijk de eerste keer dat een Uitglijer is gecorrigeerd. In al de jaren dat de Uitglijers bij IC verschijnt is dat nog niet eerder voorgekomen. We kunnen nu nog zeuren of de zuidelijke rand van de Sahara als 'ver' moet worden bestempeld. Maar in het toenmalige tijdsgewricht was dat wellicht verder dan we nu vinden als we voor een luttele munt er naar toe kunnen vliegen. Deze correctie  maakt veel goed zoals de mislukte poging een nieuwe 'blauwe' Suske en Wiske, De sonometer (2020) te lanceren. Een Uitglijer op zich, maar in elk geval is hiermee deze Uitglijer van de baan.

Woudlopertjes zouden meer woud moeten lopen

Ik leende van de buurjongen een jaargang Donald Duck om al lezend de drukte van de dag van mij af te schudden. Ik werd in nummer 46 van 1999 echter onaangenaam getroffen door een grove fout die niet had mogen voorkomen in het toch wel wat educatieve stripblad dat Donald Duck zou zijn. In het verhaal De verloren goudzak is Dagobert op zoek naar een zak die hij aan een tak had gehangen met daarin goudkorrels. Hij moest vluchten voor hongerige wolven, liet de zak achter en kon de plek waar hij die had opgehangen niet meer terugvinden. So far, so bad. De rijkaard had continue gezocht naar de tak op de hoogte waarop hij het nog steeds vermoedde, maar Kwek (of een van de andere twee kuikens) attendeerde zijn oudoom, de oude woerd, op zijn denkfout.

De hoogte wordt aangeduid en Kwek(?) corrigeert Dagobert verkeerd.

De grap is dat als een boom groeit, een tak niet hoger komt. De boom wordt onderop alleen maar dikker en zo ook de tak, maar verplaatsen ho maar. Dat is de reden waarom hartjes en namen in bomen gekerfd nooit de hoogte in gaan, maar alleen maar vervagen door het dikker worden van die boom. Het is toch nota bene een woudloper die vermoedelijk zijn woudlopersgids niet bij zich had en daarom zulke onwaarheden debiteert... het joch is volledig verloren zonder de Powellbijbel. Een behoorlijk Uitglijertje vinden we. 

Met dank aan Menno Barkema van stripwinkel Mevrouw Kern / De Leidse Stripshop voor het lenen van De stemmenrover uit 1971 voor een vergelijk en een scan.  (HvK)

Hans van Klinken is freelance journalist en leest in zijn vrije tijd graag strips. Op de Incognito blog levert hij (on)regelmatig bijdragen met De Uitglijer (rubriek voor strip-misstappen) en andere stripgerelateerde stukjes.

Zijn bijdragen: 
Guus Slim: Kamerlid Piemel, Hergé, Suske en Wiske: De Tartaarse helm, Tintin: Le Sceptre d'Ottokar, Schanulleke (Suske en Wiske), Suske en Wiske: De Tartaarse helm (2), Suske en Wiske: De Ringelingschat, Uitglijers met dubbele betekenissen?, Uitglijer Guus Slim: Bomaanslag in de bergen, Een speurtocht naar striptekenaar en scenarist Pizarro, De Uitglijers van Eddy Paape, Dan Cooper, De Tartaarse helm (Jeugd Revue), Majesteitelijke Uitglijer, Fournier, Suske en Wiske en Dick Bos, Foute teksten bij onze wereldvermaarde held (Kuifje), Rik overleeft de kogels (Rik Ringers), Hoe geel is een bruine schoen ? (Ton en Tinneke), Je 1e druk Amoras: misschien geen volledige 1e druk, Jansen is de naam (Kuifje), Magda van Tilburg, Hergé als geweten van de wereld, Uitglijer over een Bommeljas, Uitglijer Paul Panter, Uitglijers Suske en Wiske, Jan Kordaat, Buck Danny, Links is niet rechts en andersom (Blake en Mortimer), De Vallei heeft foutjes (Blake en Mortimer), Poederdons in plaats van zwaard (Akim), Uitglijer Sirius door albumuitgave, De Uitglijer die geen Uitglijer is (Jacques Martin), Jerry en Valentin glijen uit (Jerry Spring en Kuifje), Kuifje - Uitglijers in zwart-wit edities, Uitglijer Robbedoes en Kwabbernoot, Vlaams of niet Vlaams, Dupuis glijdt weer eens uit (Jan Kordaat), Marten en Willy glijden uit, Bazooka Joe, Uitglijer van jewelste? (75 beste Suske en Wiskes), Uitglijer over een getal, Giftige Anaconda's en omgekeerde grap en Uitglijers in Arman en Ilva, Kuifje en Suske en Wiske.